Περί θανάτου ο λόγος

(Η ομιλία μου στην εκδήλωση της ΕΜΕΣΕΘ http://www.emeseth.gr/portal/ όπου υπάρχουν και οι άλλες εισηγήσεις.)

Θάνατος. Είναι πλέον εντελώς τετριμμένο να πει κανείς ότι είναι το μόνο βέβαιο στην ζωή μας. Αν όμως αναρωτηθεί κανείς, τι είναι ο θάνατος, πότε συμβαίνει και ποια η σημασία του για ένα όν όπως ο άνθρωπος, τότε ανοίγουν θέματα τα οποία ίσως να μην κλείσουν ποτέ. Και τούτο γιατί προκειμένου να δώσουμε απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα πρέπει πρώτα να απαντήσουμε στα ερωτήματα του τι είναι ζωή, τι είναι ο άνθρωπος, πότε αρχίζει η ζωή και πότε αρχίζει η ζωή του ανθρώπου.

Για το μεγαλύτερο διάστημα ανάπτυξης του ανθρώπινου πολιτισμού, τα ερωτήματα αυτά ήταν αποκλειστικότητα της θρησκείας-θεολογίας και στην συνέχεια της φιλοσοφίας. Μόνο εσχάτως εμφανίστηκε και η επιστήμη ως χώρος από τον οποίο αναδύονται απαντήσεις στα μεγάλα αυτά υπαρξιακά ερωτήματα. Και η επιστήμη εμπλέκεται με δύο τρόπους στον προβληματισμό αυτό. Είτε άμεσα είτε έμμεσα. Σήμερα είναι πλέον ξεκάθαρο ότι το ερώτημα της ζωής και του θανάτου στην γενική του μορφή είναι αντικείμενο της επιστήμης, των βιολογικών επιστημών. Δεν πρόκειται ποτέ να ρωτήσουμε ένα θεολόγο ή φιλόσοφο για να αποφασίσουμε αν ένας έμβιος οργανισμός είναι ζωντανός ή όχι.

Δεν ισχύει το ίδιο όμως όταν εξειδικεύουμε το θέμα και συζητάμε για τον άνθρωπο. Εδώ τα πράγματα είναι πιο πολύπλοκα και ερωτήματα με ειδικό περιεχόμενο έχουν μεγάλη πρακτική και ηθική σημασία, όπως π.χ. ποια στιγμή μπορούμε να θεωρήσουμε ότι ξεκινά η ζωή ενός ανθρώπου και ποια στιγμή αυτή τελειώνει. Η επιστήμη καθεαυτή δεν μπορεί να δώσει απόλυτες και πλήρεις απαντήσεις και υπάρχει χώρος για φιλοσοφικό ή θεολογικό στοχασμό. Είναι τα λεγόμενα βιοηθικά προβλήματα που σχετίζονται με την γέννηση και τον θάνατο του ανθρωπίνου όντος. Για όλα αυτά πλέον έχουν λεχθεί πολλά και νομίζω ότι οι περισσότεροι κάτι έχουμε ακούσει στην τηλεόραση ή διαβάσει στις εφημερίδες και τα περιοδικά, όταν δεν έχουμε ακούσει ή διαβάσει κάτι πιο ειδικό.

Πολύ λιγότεροι από εμάς έχουμε υπόψη μας μια σειρά άλλων επιστημονικών γνώσεων οι οποίες αν και δεν αναφέρονται άμεσα στο θέμα της ζωής και του θανάτου, όμως δίνουν στοιχεία στον θεολόγο ή τον φιλόσοφο ή γενικότερα στον σκεπτόμενο άνθρωπο, ικανά να του επιτρέψουν να διαμορφώσει άποψη και απαντήσεις πάνω στα υπό συζήτηση ερωτήματα. Προσωπικά έχω ήδη ακολουθήσει αυτήν την γραμμή προκειμένου να κρίνω συγκεκριμένες θεολογικές απόψεις αναφορικά με την ζωή και τον θάνατο. Αυτήν την γραμμή θα ήθελα να ακολουθήσω και σήμερα, γενικεύοντας όμως τον προβληματισμό έξω και πέραν των θεολογικών πλαισίων.

Αρχικά θα κάνω μια παρατήρηση η οποία έχει μια γενικευμένη σημασία και αξία. Κάθε φορά που σκέπτομαι το θέμα του θανάτου, αναλογίζομαι το γεγονός της ύπαρξης της Γης. Η Γη έχει βαρέα στοιχεία και μέταλλα. Αυτό πιστοποιεί το γεγονός ότι για να υπάρξει ο κόσμος μας, ένας άλλος κόσμος που υπήρχε στην κοσμική γειτονιά μας πέθανε. Εμείς υπάρχουμε από τα υλικά του θανάτου του κόσμου αυτού. Αυτό συμβαίνει γιατί τα βαρέα στοιχεία παράγονται κατά την διάρκεια της έκρηξης που συμβαίνει όταν ένας αστέρας πεθαίνει. Από τα κατάλοιπά του σχηματίζεται νέος αστέρας και ενδεχομένως ένα πλανητικό σύστημα. Αυτό εμένα μου φανερώνει τον απίστευτα στενό εναγκαλισμό της ζωής με τον θάνατο, ένα εναγκαλισμό που τελικά κάνει και την ζωή και τον θάνατο ένα μυστήριο μπροστά στο οποίο το ανθρώπινο όν, το μόνο που το βιώνει, αισθάνεται αδύνατο και ανήμπορο.

Στην συνέχεια όμως θα μιλήσω για θέματα που είναι μάλλον απίθανο να τα έχετε ακούσει σε σχέση με το πρόβλημα του θανάτου, αν και τα ίδια χωρίς αμφιβολία σας είναι, τουλάχιστον ως ονόματα, γνωστά. Θα μιλήσω για την σχετικότητα και την κβαντομηχανική και θα αναφερθώ σε γνώσεις τις οποίες μας προσφέρουν οι δύο αυτές επιστημονικές θεωρίες και κατακτήσεις, και οι οποίες φωτίζουν το πρόβλημα του θανάτου με ένα πολύ ενδιαφέροντα φωτισμό.

Αρχικά θα παρατηρήσω κάτι που είναι πλέον τετριμμένο. Η θεωρία της σχετικότητας είναι μια θεωρία η οποία στον μεγαλύτερό της εύρος είναι πειραματικά επιβεβαιωμένη. Προσφάτως ανακοινώθηκε ότι τα δεδομένα τα οποία ένας δορυφόρος που είχε αποσταλεί για τον σκοπό αυτό και συγκέντρωνε για πολλά χρόνια, μετά την επεξεργασία τους επιβεβαίωσαν ακόμα μια φορά τον Αϊνστάιν. Βέβαια παραμένουν ανοικτά θέματα, όμως για κάποιες βασικές γνώσεις μπορούμε να αισθανόμαστε ασφαλείς. Και θα συνεχίσω λέγοντας ότι η θεωρία αυτή άλλαξε δραματικά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Εντούτοις ελάχιστοι ενσωματώνουν αυτήν την αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουν τα υπαρξιακά ερωτήματα. Αυτό συμβαίνει γιατί δεν είναι και το πιο εύκολο πράγμα να συλλάβει κανείς την σχετικότητα, αν δεν είναι εξοικειωμένος με την αφηρημένη μαθηματική ανάλυση.

Όλοι λίγο πολύ έχουμε ακούει για τον χωροχρόνο και συνήθως τον συνδέουμε με την θεωρία της σχετικότητας και τον Αϊνστάιν. Ο χώρος και ο χρόνος είναι τρόπον τινά συνδεδεμένοι μεταξύ τους και το σύμπαν μας έχει τέσσερις διαστάσεις. Αυτές τις τέσσερις διαστάσεις μας είναι εύκολο να τις διαισθανθούμε γιατί ήδη κάνουμε κάτι ανάλογο όταν μεταβαίνουμε από τις δύο στις τρεις διαστάσεις. Όπως μια δισδιάστατη φούσκα φουσκώνει και γίνεται τρισδιάστατο μπαλόνι, κάπως έτσι μπορούμε να φαντασθούμε τον τετραδιάστατο χωροχρόνο. Δεν θα επιμείνω πολύ σε αυτό γιατί θεωρώ ότι όλοι, λίγο πολύ κάτι έχουμε ακούσει και κάτι καταλαβαίνουμε και αν κάτι μας διαφεύγει δεν έχει πολύ σημασία για την συνέχεια.

Θέλω μόνο να αναφέρω ότι την σύνδεση του χώρου με τον χρόνο πρώτος την έκανε ο Γαλιλαίος, αυτός πρωτομίλησε για τον χωροχρόνο, μόνο που δεν είχε τα κατάλληλα μαθηματικά εργαλεία για να τον περιγράψει. Ο Αϊνστάιν επέκτεινε την έννοια αυτή, στις πραγματικές της, κοσμικές, διαστάσεις. Ονομάζουμε τον χωροχρόνο του Γαλιλαίου σχετικό και τον χωροχρόνο του Αϊνστάιν σχετικιστικό. Το θέμα που θέλω να θίξω άπτεται και του σχετικού και του σχετικιστικού χωροχρόνου και γίνεται πιο εύκολα αντιληπτό στον σχετικό που μας είναι πιο οικείος. Ο σχετικός χωροχρόνος είναι ο χωροχρόνος της καθημερινής μας εμπειρίας και είναι ικανοποιητικά ακριβής όταν αναφερόμαστε σε αυτόν.

Αυτός ο χωροχρόνος είναι η κοσμική γειτονιά μας. Σε αυτήν την διάκριση θέλω να σταθώ για λίγο γιατί είναι καίριας σημασίας. Η λέξη κόσμος αναφέρεται στο συνολικό σύμπαν. Βέβαια όταν πρωτοαπέκτησαν νόημα οι λέξεις κόσμος και σύμπαν, ταυτίζονταν με τον κόσμο της καθημερινότητας των ανθρώπων, τον κόσμο που ενέπιπτε με άμεσο τρόπο στις αισθήσεις τους. Σήμερα όμως γνωρίζουμε ότι αυτός ο κόσμος, το σύμπαν των αρχαίων, είναι ένα ελάχιστο κλάσμα του πραγματικού σύμπαντος. Μέχρις ότου οι παρατηρήσεις από εξελιγμένα επιστημονικά όργανα να την ανατρέψουν, η κυρίαρχη άποψη ήταν ότι αυτό που ισχύει στην κοσμική γειτονιά μας ισχύει και σε όλο το σύμπαν.

Καθώς λοιπόν ο χωροχρόνος του Γαλιλαίου εξελίχθηκε στον χωροχρόνο του Νεύτωνα, δημιουργήθηκε μια σημαντική απορία. Στον χωροχρόνο του Γαλιλαίου η κίνηση, δηλαδή ο χρόνος εξαρτάται από τον χώρο, και βέβαια σε αυτήν την σχετικότητα τα ρολόγια χτυπούν πάντα ίσα χρονικά διαστήματα. Ο Γαλιλαίος δεν είχε τις προϋποθέσεις για να προβληματισθεί περισσότερο, Ο Νεύτων όμως είχε πρόβλημα και χρειάσθηκε να αναπτύξει την ιδέα του απόλυτου χώρου και του απόλυτου χρόνου.

Το τι σημαίνει αυτό είναι καίριο για το θέμα μας. Σημαίνει ότι η δομή του απόλυτου χωροχρόνου μένει ανεπηρέαστη από τα γεγονότα τα οποία εξελίσσονται μέσα σε αυτόν, καθώς και το αντίστροφο. Και αυτό με την σειρά του σημαίνει ότι οι αποστάσεις, χωρικές και χρονικές, παραμένουν σταθερές και ανεξάρτητες από τα γεγονότα που συμβαίνουν μέσα σε αυτόν. Μπορούμε αρκετά εύκολα να αισθητοποιήσουμε αυτή την δομή του Νευτώνειου χωροχρόνου. Ας φαντασθούμε μια οθόνη στην οποία προβάλλεται μια ταινία. Κάθε σημείο της οθόνης μένει στην θέση του άσχετα με το τι συμβαίνει στην ταινία.

Παρατηρώντας την κοσμική γειτονιά μας, είναι εξαιρετικά δύσκολο να υποψιασθούμε ότι αυτή η αντίληψη είναι λανθασμένη. Όμως η εξέλιξη των επιστημονικών οργάνων μας εφοδίασε με παρατηρήσεις που έρχονται σε απόλυτη αντίθεση με την παραπάνω διαίσθηση αν και αυτή μοιάζει προφανής και αυτονόητη. Πράγματι η μεγάλη ανατροπή που έφερε ο Αϊνστάιν ήταν το ότι απέδειξε, και το πείραμα επιβεβαίωσε, ότι όχι μόνο ο χρόνος εξαρτάται από τον χώρο, αλλά και ότι διαφορετικά ρολόγια που κινούνται με διαφορετικές ταχύτητες μετρούν με διαφορετικό ρυθμό τον χρόνο, άλλα πιο γρήγορα και άλλα πιο αργά. Με άλλα λόγια τα σημεία της οθόνης που λέγαμε πιο πριν κινούνται και αλλάζουν θέση ανάλογα με το έργο που προβάλλεται. Και όχι μόνο αυτό αλλά και το ρολόι του κάθε πρωταγωνιστή σε ένα έργο, μετρά τον χρόνο με τον δικό του ρυθμό που είναι ανεξάρτητος από τον ρυθμό του ρολογιού του συμπρωταγωνιστή.

Δεν θα μπω στην διαδικασία να εξηγήσω το πώς συμβαίνουν όλα αυτά, υπάρχει πλήθος εκλαϊκευτικών έργων, θα επικεντρωθώ στο να εξηγήσω τι σημαίνουν όλα αυτά όσον αφορά το θέμα μας. Κατ’ αρχάς θα επισημάνω ότι στον χριστιανισμό κατά ένα ειδικό τρόπο ο χρόνος και ο χώρος νοούνται κατά ένα απόλυτο τρόπο. Όλοι θα έχουμε ακούσει ότι ο Χριστός έγινε άνθρωπος και έπαθε για την σωτηρία του κόσμου, εννοώντας ότι σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή και ένα συγκεκριμένο γεωγραφικό σημείο η θεότητα εισήλθε στον κόσμο. Με βάση τα ανωτέρω οι χριστιανοί θεολόγοι θα πρέπει να αναπροσαρμόσουν την θεολογία τους, με βάση το γεγονός ότι η ενσάρκωση είναι ένα στενά τοπικό γεγονός που δεν αφορά τον κόσμο.

Μιλούμε λοιπόν για την στιγμή του θανάτου μας, σε αντιδιαστολή με την στιγμή της γέννησής μας. Στην κοσμική γειτονιά μας, πράγματι υπάρχουν δύο τέτοιες στιγμές, σαφώς ορισμένες τις οποίες εμείς βιώνουμε ως σαφή ψυχολογικά γεγονότα. Αρκεί όμως αυτό το βίωμα να ορίσει με σαφήνεια τα πράγματα; Εμφανώς όχι, γιατί σε κοσμικό επίπεδο οι χωροχρονικές στιγμές της γέννησης και του θανάτου μας δεν είναι ορισμένες με ένα απόλυτο τρόπο. Στην πραγματικότητα για άπειρες περιοχές του σύμπαντος δεν έχουμε γεννηθεί ούτε έχουμε πεθάνει και για εξίσου άπειρες άλλες περιοχές έχουμε γεννηθεί και πεθάνει προ πολλού! Όπως ακριβώς ο Χριστός ακόμα δεν έχει ακόμα σαρκωθεί, για αχανείς εκτάσεις του σύμπαντος!

Ποια είναι όμως η σημασία του γεγονότος ότι για την συντριπτική πλειοψηφία των κατοίκων του σύμπαντος, ας υποθέσουμε ότι υπάρχουν μια και αυτό μας βοηθά να καταλάβουμε καλύτερα το θέμα, ενώ αν δεν υπάρχουν, δεν αλλάζει κάτι, εγώ είτε δεν έχω γεννηθεί ακόμα είτε έχω πεθάνει προ πολλού; Για μένα προσωπικά, ως βίωμα, ως τέλος της αυτοσυνειδησίας μου, ενδεχομένως απολύτως τίποτα. Όμως επειδή είμαι νοήμων ον, σκέπτομαι και ξέρω ότι θα πεθάνω, θέλω να καταλάβω τι είναι αυτός ο θάνατος και αν υπάρχει αυτό που λέμε μετά θάνατον ζωή. Σε αυτά τα ερωτήματα οι προηγηθείσες παρατηρήσεις βοηθούν να προχωρήσω την κατανόηση σημαντικά. Το να καταλαβαίνω ότι για άλλους ήδη έχω πεθάνει και για άλλους ούτε που έχω γεννηθεί, αν μη τι άλλο σημαίνει ότι κάτι δεν πάει καλά στους συνήθεις συλλογισμούς περί του θανάτου.

Θυμηθείτε ότι υπάρχουμε από υλικά που δημιουργήθηκαν πριν από δισεκατομμύρια χρόνια και μετά τον θάνατό μας τα υλικά από τα οποία συγκροτούμαστε θα συνεχίσουν να υπάρχουν για τεράστιο χρονικό διάστημα. Ανάλογα ισχύουν και για την ενέργεια που αντιστοιχεί σε εμάς. Αυτό που χάνεται κατά τον θάνατό μας είναι η δομή μας. Όμως υπάρχει ένα κρίσιμο ερώτημα. Από οντολογική άποψη ποιο άραγε είναι το πρωτεύον στοιχείο που προσδιορίζει την ύπαρξή μας; Μπορεί άραγε να είναι η χωροχρονική δομή που επιβιώνει στην κοσμική γειτονιά μας για κάποιες δεκαετίες;

Ας σκεφτούμε το περίφημο νοητικό πείραμα των διδύμων αδελφών που ξεκινούν το κοσμικό τους ταξίδι με διαφορετικές ταχύτητες, ο ένας με ταχύτητα συγκρίσιμη με αυτήν του φωτός και ο άλλος με μια συνηθισμένη ταχύτητα. Για αυτόν που κινείται γρήγορα το ρολόι κτυπά εξαιρετικά αργά, οπότε αν κάποτε επιστρέψει στον κόσμο του αδελφού του, αυτόν που εγκατέλειψε για να κάνει το κοσμικό του ταξίδι, θα διαπιστώσει ότι ο αδελφός του έχει πεθάνει εδώ και εκατοντάδες χρόνια. Δηλαδή αν μπορούσαμε να δούμε παράλληλα την ζωή των δύο αδελφών, ο κινούμενος αργά έζησε ένα ελάχιστο κλάσμα της ζωής, του γρήγορα κινούμενου αδελφού. Ο καθένας όμως βίωσε την ζωή του σαν να έζησε τα ίδια χρόνια με τον άλλο αδελφό του. Ποια από τις δύο διάρκειες της ζωής τους είναι η αληθινή; Αυτή που μετράει ο ίδιος ή αυτή που μετράει ο δίδυμος αδελφός; Στην κοσμική τους γειτονιά, τα πράγματα είναι καθαρά, σε κοσμικό όμως επίπεδο δεν υπάρχει μια απόλυτη αλήθεια. Ας επισημάνω ότι δεν μιλώ για υπερφυσικά πράγματα ούτε αναζητώ την θεολογική αλήθεια, αλλά την φυσική αλήθεια για το πότε πεθαίνω και η απάντηση είναι ότι σε κοσμικό επίπεδο, που θα έλεγα ότι είναι το αντικειμενικά φυσικό, δεν υπάρχει ξεκάθαρη απάντηση. Και όλα αυτά γιατί δεν υπάρχει απόλυτος χωροχρόνος.

Οι γνώστες της σχετικότητας θα πουν, ναι έτσι είναι γιατί η θεωρία της σχετικότητας δεν είναι μια πλήρης θεωρία. Πράγματι μπορεί η θεωρία της σχετικότητας να μας περιγράφει με ακρίβεια την κίνηση των μακροσκοπικών οντοτήτων, δεν μπορεί όμως να κάνει το ίδιο με τις οντότητες που θεωρούμε ότι θεμελιώνουν οντολογικά τον κόσμο μας. Το έργο αυτό το καλύπτει η άλλη μεγάλη επιστημονική θεωρία, αυτή της κβαντομηχανικής. Μόνο και αυτή πάσχει από ανάλογο πρόβλημα. Περιγράφει με ακρίβεια και επιτυχία την εξέλιξη των οντοτήτων που θεωρούνται τα θεμέλια του κόσμου μας, δηλαδή τα φωτόνια, τα ηλεκτρόνια και τα άλλα σωματίδια του μικρόκοσμου, αλλά δεν τα καταφέρνει καθόλου καλά με τις οντότητες του κόσμου της καθημερινότητάς μας, και μάλιστα μοιάζει ασύμβατη με την θεωρία της σχετικότητας.

Πέραν αυτού του προβλήματος η κβαντομηχανική αντιμετωπίζει και μια σειρά από άλλα θέματα. Με απλά λόγια αυτά που διατείνεται ότι ισχύουν στον κόσμο του πολύ μικρού, μοιάζουν να είναι αδύνατα. Οι οντότητες που μελετά η κβαντομηχανική μοιάζουν να επεκτείνονται σε ολόκληρο το σύμπαν ή να καλύπτουν όλο το παρελθόν και ολόκληρο το μέλλον, δηλαδή να καλύπτουν ολόκληρο τον χώρο και ολόκληρο τον χρόνο. Αυτός είναι ένας από τους πολλούς τρόπους έκφρασης του λεγόμενου ερμηνευτικού προβλήματος της κβαντομηχανικής. Αυτή η κατάσταση προφανώς δεν ικανοποιεί τους επιστήμονες και επομένως καταβάλουν συστηματικές προσπάθειες για την αντιμετώπιση αυτού του αδιεξόδου στην περιγραφή του φυσικού κόσμου.

Μέχρι στιγμής έθεσα ορισμένα ερωτήματα και περιέγραψα μια κατάσταση. Τώρα θα προτείνω διαδρομή απάντησης των ερωτημάτων αυτών που ξεκινά από την διδακτορική μου εργασία η οποία ήταν μια πρόταση επίλυσης του ερμηνευτικού προβλήματος της κβαντομηχανικής με την χρήση της εννοίας του λόγου, όπως αυτή διαμορφώθηκε στην αρχαιότητα και τον πρώιμο μεσαίωνα στην ελληνική φιλοσοφική παράδοση. Όπως ήδη είχα πει τότε, η διατριβή ήταν ένα βήμα στην διατύπωση μιας ενιαίας περιγραφής του φυσικού κόσμου από την οποία δεν θα απουσιάζει ο κόσμος του ανθρώπινου πνεύματος. Σήμερα θα παρουσιάσω πολύ συνοπτικά το επόμενο βήμα, το οποίο επεξεργάζομαι τώρα, και που τις γενικές του γραμμές μπορώ να σας παρουσιάσω.

Βασική θέση της Υπόθεσης των Λογικών Κβάντων είναι ότι, μιλώντας για τον μικρόκοσμο, μια κβαντική οντότητα είναι ένας λόγος. Η πλέον κοντινή περιγραφή του λόγου είναι ότι πρόκειται για μια “πληροφορία” που δεν έχει εκφραστεί. Που “υπάρχει” σε ένα άλλο χώρο, τον λογικό χώρο. Αυτή η κατά βάση απλή ιδέα είναι δυνατόν να εκφραστεί με μαθηματικά τα οποία έχουν αναπτυχθεί για την κβαντική θεωρία πεδίου. Πρόκειται για την θεωρία δέσμων ινών, η οποία με μια αντιστροφή του χώρου βάσης μπορεί να δώσει μια συνεκτική αναπαράσταση και περιγραφή του φυσικού κόσμου, σύμφωνα με την ΥΛΚ. Στην περίπτωση αυτήν δεν χρειάζεται να εισάγει κανείς αυθαίρετες υποθέσεις πέραν των όσων εισάγονται σε όλες τις ανάλογες θεωρίες. Οι υποθέσεις αυτές θεωρώ ότι είναι αποτέλεσμα των περιορισμών του ανθρώπινου εγκεφάλου. Έτσι αναδεικνύεται και μια συγγένεια του λόγου με το κβαντικό πεδίο, κάτι που όμως χρειάζεται περισσότερη μελέτη.

Στην αναπαράσταση αυτή το θεμέλιο δεν είναι ο χωροχρόνος αλλά ο λογικός χώρος, του οποίου οι βασικές ιδιότητες είναι ότι δεν είναι ούτε χώρος ούτε χρόνος. Η πλήρης παρουσίαση αυτών των ιδεών δεν μπορεί να γίνει εδώ, όμως μπορώ να προχωρήσω στο δια ταύτα, επισημαίνοντας ότι επί της ουσίας αυτό που ισχυρίζομαι δεν είναι κάτι το εντελώς καινοφανές, υπάρχουν πολλές άλλες ανάλογες ερμηνείες και ανάλογες αναπαραστάσεις του φυσικού κόσμου. Αυτή η αναπαράσταση μπορεί να αισθητοποιηθεί σχετικά εύκολα, θεωρώντας ότι ο κόσμος που βλέπουμε είναι κάτι σαν μια τετραδιάστατη προβολή μιας “πληροφορίας” η οποία είναι αποθηκευμένη σε κάποιο κατάλληλο αποθηκευτικό μέσο. Κάτι ανάλογο με την προβολή μιας ψηφιακής κινηματογραφικής ταινίας στην οθόνη ενός υπολογιστή.

Αυτό που ενδιαφέρει για το θέμα του θανάτου είναι το γεγονός ότι αυτή η “πληροφορία” βρίσκεται εκτός του χωροχρόνου και είναι η φυσική βάση, το οντολογικό θεμέλιο του σύμπαντος, άρα και των ανθρώπων. Αμέσως γίνεται αντιληπτό ότι ο θάνατος χάνει τον απόλυτό του χαρακτήρα, αποκτά αποκλειστικά τοπικό χαρακτήρα, γιατί σε κάθε περίπτωση ο λόγος μου υπήρχε πριν από μένα και συνεχίζει να υπάρχει και μετά από εμένα. Γιατί το πριν και το μετά στον λογικό χώρο δεν έχουν νόημα. Πλην όμως ο λόγος μου δεν είμαι εγώ. Αν αφήσει κανείς την φαντασία του να καλπάζει μπορεί να θέσει ερωτήματα του τύπου, ο λόγος μου έχει αυτοσυνειδησία και άλλα τέτοια.

Θα ήθελα να ξεκαθαρίσω ότι τουλάχιστον για την ΥΛΚ ο λόγος είναι ένα φυσικό μέγεθος και όχι μια υπερφυσική οντότητα και επομένως τέτοιου είδους ερωτήματα δεν έχουν νόημα. Παρόλα αυτά υπάρχει ιδιαίτερο υπαρξιακό ενδιαφέρον στην περιγραφή που έκανα. Όπως είπα μπορεί κανείς να βρει και άλλες ανάλογες περιγραφές. Η περιγραφή με βάση τον λόγο έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον γιατί αναδεικνύει με φυσικό θα έλεγα τρόπο την δυνατότητα του ανθρώπινου εγκεφάλου να διαισθάνεται τον λογικό χώρο. Αυτό, αν και χρήζει περισσότερης διερεύνησης, μπορεί να αποτελέσει ισχυρό ερμηνευτικό εργαλείο για την μελέτη της ανθρώπινης πνευματικότητας από την άποψη της φυσικής.

Θα μπορούσα να ισχυρισθώ ότι η ανθρώπινη ύπαρξη αισθάνεται, κάτω από ειδικές συνθήκες το αιώνιό της οντολογικό υπόβαθρο και αυτό το βαθύ ειδικό, δηλαδή μυστικό αίσθημα το εκλογικεύει με τις διάφορες μυθικές διηγήσεις για την προΰπαρξη των ψυχών, και την μεταθάνατον ζωή. Χωρίς αμφιβολία η εικόνα που περίγραψα με βάση την ΥΛΚ δεν μπορεί να δικαιώσει καμιά από αυτές, μπορεί όμως να ερμηνεύσει την επιμονή των ανθρώπων να μιλούν για το πνεύμα, την ψυχή και την αθανασία. Στην πραγματικότητα δεν μας απαντά άμεσα στο ερώτημα αν υπάρχει ζωή μετά τον θάνατον, γιατί ναι μεν μας ξεκαθαρίζει ότι η ζωή μας σταματά με τον θάνατο, όμως ως υπάρξεις δεν έχουμε αποκλειστικά τοπικό χαρακτήρα. Η φυσική μας ρίζα βρίσκεται στον λογικό χώρο.

Στην πραγματικότητα αυτή η ιδιότυπη μελέτη θανάτου που παρουσίασα εδώ έχει συγκλονιστικές συνέπειες όσον αφορά την ζωή μας. Όλα κρύβονται σε αυτό που μόλις είπα. Δεν είμαστε υπάρξεις που έχουν τοπικό χαρακτήρα. Και είναι θέμα άσκησης του εγκεφάλου μας, δηλαδή της προσωπικότητάς μας, το να επιδιώξουμε την ανάπτυξη της αυτοσυνειδησίας, μας έξω από την κοσμική μας γειτονιά, με ότι αυτό μπορεί να σημαίνει.

Και έχω την υποψία ή αν θέλετε την αίσθηση ότι αυτό μπορεί να σημαίνει πολλά. Ο άνθρωπος είναι ένα εξαιρετικά πολύπλοκο σύστημα και ως τέτοιο ενέχει απρόβλεπτες δυναμικές δυνατότητες. Σπάνιοι άνθρωποι έχουν, φυσικώ τω τρόπω, υπερφυσικές δυνατότητες, κάτι που είναι άμεσα ψηλαφητό τόσο στην θρησκεία, όσο και στην τέχνη. Και αντιστρόφως, η θρησκεία και η τέχνη παρέχουν άφθονο εμπειρικό υλικό για την μελέτη, την ανάπτυξη και την εξειδίκευση μιας πλήρους φυσικής θεωρίας για τον κόσμο.

Βιβλιογραφία, ενδεικτικά

Εισαγωγή στην φιλοσοφία της επιστήμης,

Φιλοσοφικές έννοιες στην Φυσική, James Cushing

Αναζητώντας την πραγματικότητα, Roger Penrose

How is quantum field theory possible, Sunny Y. Auyang

Περί νηστείας λόγος ΙΙΙ

Συνέχεια από το προηγούμενο

Όσον αφορά τους θρησκευόμενους αρκούν τα όσα είπα. Άραγε για τους υπόλοιπους όλη αυτή η παράδοση δεν έχει κάποια αξία; Θα δείξω στην συνέχεια ότι έχει μεγάλη αξία και ότι μας φανερώνει, εξηγεί και ερμηνεύει πολλά από αυτά που συμβαίνουν γύρω μας.

Πρώτα πρέπει να σκεφτούμε τι φανερώνει το γεγονός ότι προκειμένου να πετύχει κανείς μια “ανάσταση”, σε όλες τις πνευματικές παραδόσεις, πρέπει να “νηστεύσει” . Μπορεί κανείς να δει το θέμα επιφανειακά και να το αποδώσει σε υπαρκτές σκοπιμότητες. Πλην όμως εγώ ισχυρίζομαι ότι το γεγονός της νηστείας αντανακλά τον τρόπο με τον οποίο είναι δομημένο το σύμπαν. Αν μελετήσει κανείς, με τα κατάλληλα εργαλεία βέβαια, τις εξισώσεις που περιγράφουν την δομή και την εξέλιξη του φυσικού κόσμου, θα διδαχθεί πολλά, πολύ περισσότερα από όσα μπορεί κανείς να σκεφτεί σε μια πρώτη προσέγγιση.

Θα διαπιστώσει λοιπόν, ανάμεσα σε πολλά άλλα, ότι εξαιρετικά συχνά εμφανίζονται εξισώσεις του τύπου ΣFi(x)=0 για να γράψω μια πολύ απλή. Όλες αυτές με διαφόρους τρόπους εκφράζουν μια πραγματικότητα που δημωδώς εκφράζεται με εκφράσεις του τύπου, δεν υπάρχει τζάμπα γεύμα, ή δεν μπορείς να έχεις και την πίτα ολόκληρη και τον σκύλο χορτάτο. Αν λοιπόν θέλεις να πετύχεις μια “ανάσταση”, θα πρέπει να μαζέψεις δυνάμεις και επειδή το συνολικό άθροισμα των δυνάμεών σου είναι σταθερό, ή αν θέλετε μηδενικό, πρέπει από κάπου να τις οικονομήσεις. Η νηστεία, ή αντίστοιχα η κατάλληλη διατροφή, παίζει ακριβώς αυτόν τον ρόλο. Σου επιτρέπει να μεταφέρεις δυνάμεις, εκεί που τις χρειάζεσαι.

Θέλεις να πετύχεις μια “ανάσταση”, πρέπει να συγκεντρώσεις τις δυνάμεις σου στην προσπάθεια αυτή, άρα πρέπει να τις στερήσεις από άλλες κατευθύνσεις ή δραστηριότητες, εξ ου και η αίσθηση της στέρησης, της νηστείας. Αυτός είναι ένας παγκόσμιος νόμος και ισχύει τόσο σε προσωπικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο. Οι άνθρωποι δεν αγαπούν αυτόν τον παγκόσμιο νόμο… Για τον λόγο αυτό, πολλοί οι κλητοί, ολίγοι οι εκλεκτοί. Πολλοί οι έξυπνοι και με δυνατότητες, πολύ λίγοι οι πετυχημένοι. Όλες οι κοινωνίες απαρτίζονται από ανθρώπους που έχουν τα ίδια γενετικά χαρακτηριστικά, λίγες όμως τους εκπαιδεύουν με σεβασμό σε αυτόν τον νόμο.

Οι άνθρωποι έχουμε αστείρευτες ιδέες για το πώς μπορούμε να …ξεγελάσουμε το σύμπαν. Ο ποιο εύκολος, απλός και διαδομένος τρόπος είναι να αναγκάσουμε τους άλλους να νηστεύουν για λογαριασμό μας. Αυτό βέβαια θέλει τσαμπουκά και δεν είναι εύκολο γιατί κανείς δεν νηστεύει εκουσίως για να πετύχει άλλος.

Στην νεοελληνική κοινωνία ακολουθούμε άλλη γραμμή, αυτήν στην οποία μας έχει εκπαιδεύσει η παράδοσή μας. Ακολουθούμε την γραμμή του τάχα, των υποκατάστατων. Δεν μπορεί να είναι τυχαίο ότι στα χρόνια που τα νηστίσιμα φαγητά προσφέρονται και από τα Goody’s, σαν κοινωνία την καταβρήκαμε στα δανεικά.

Είναι εκπληκτικό, απίστευτο και ταυτόχρονα αηδιαστικό. Τώρα που τα υποκατάστατα τελείωσαν, μας τα κόψαν οι άλλοι και που είμαστε υποχρεωμένοι να νηστέψουμε και πάλι αρνούμαστε να το βάλουμε καν στο μυαλό μας. Κοιτάμε να τα φάμε από τους άλλους με τους οποίους μοιραζόμαστε την πίτα. Απαιτούμε αυτοί να νηστέψουν εμείς όμως όχι…

Δεν βλέπω άλλη σωτηρία από το να επιβάλει κανείς στον εαυτό του προσωπική νηστεία, γιατί σε όλα τα ναυάγια υπάρχουν επιζώντες. Κάποιοι γιατί είναι …τυχεροί, αλλά οι περισσότεροι γιατί το έχουν μέσα τους. Έχουν μέσα τους την δυνατότητα να συγκεντρωθούν, να νηστέψουν και να επιβιώσουν, να αναστηθούν.

Συνεχίζεται

Περί νηστείας ο λόγος ΙΙ

Συνέχεια από το προηγούμενο

Παρόλα όσα ισχυρίζονται αρκετοί θεολόγοι, η χριστιανική παράδοση ανήκει και αυτή στην κατηγορία των παραδόσεων που εντοπίζουν την λύτρωση στην απαλλαγή από την κακή επιρροή του σώματος πάνω στο πνεύμα. Οι λεπτομέρειες μπορεί να ποικίλουν, όμως υπάρχει μια κοινή γραμμή. Αν θέλει κανείς να αναστηθεί, θα πρέπει να επικεντρωθεί στον εσωτερικό του κόσμο, να εργασθεί σε αυτόν, να τον εξισορροπήσει και έτσι σταδιακά να αρχίσει να αισθάνεται γαλήνη, ηρεμία και εν τέλει ευτυχία. Η ανάσταση είναι μια διαδικασία μεταμόρφωσης, για τον λόγο άλλωστε αυτόν και η εορτή της μεταμόρφωσης κρύβει σημαντικά στοιχεία και πληροφορίες για την πορεία προς την ανάσταση.

Για αν υλοποιηθούν όλα αυτά είναι απαραίτητο, τουλάχιστον στα πλαίσια αυτών των παραδόσεων, το σώμα να …κατεβάσει ρυθμούς. Αυτό είναι ξεκάθαρο αν διαβάσει κανείς τον τρόπο με τον οποίο νήστευαν οι άνθρωποι που διαμόρφωσαν αυτά τα τυπικά. Στις περιόδους νηστείας ακολουθούσαν μια αυστηρά ολιγοθερμική και χαμηλής διατροφικής αξίας δίαιτα. Νερόβραστες τροφές ή εντελώς ωμές, χωρίς πρωτεΐνες και σε αραιά χρονικά διαστήματα. Αυτό όμως που αποκαλύπτει το νόημα της νηστείας αυτής είναι η πλήρης αλλαγή του ρυθμού της ζωής. Στην περίοδο της Σαρακοστής τα πάντα αλλάζουν και οι μοναχοί περνούσαν το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας τους στην εκκλησία, όπου οι αργόσυρτες ακολουθίες μοιάζουν να τους …κοιμίζουν για τα καλά. Για τον λόγο αυτό οι ακολουθίες είναι διάσπαρτες από τις λεγόμενες στρωτές μετάνοιες που έχουν σαν σκοπό το να μην κυριαρχήσει ο ύπνος.

Όλα αυτά σε συνδυασμό με την αποφυγή της ομιλίας, των συναναστροφών και των εντόνων σωματικών δραστηριοτήτων, οδηγούν τον άνθρωπο σε μια ισορροπία που βρίσκεται σε ένα χαμηλότερο επίπεδο διέγερσης, από ότι τον υπόλοιπο καιρό, και έτσι μπορεί η προσοχή να στραφεί στον εσωτερικό κόσμο και εκεί να ανακαλύψει και θεούς και δαίμονες… Ο απόηχος αυτών των πρακτικών έφθασε μέχρι τις μέρες μας, εγώ τον πρόφθασα, και πιστεύω να υπάρχει ακόμα. Αλλά μόνο ο απόηχος.

Γιατί ήδη από τα αρχαία χρόνια, το όλο σκηνικό επιτελεί και ένα άλλο, πιο πρακτικό σκοπό. Στην υποταγή των ανθρώπων στο σύστημα. Μπαίναν οι άνθρωποι στον ζυγό της νηστείας κυρίως για να τονισθεί η υποταγή τους στην εκκλησία, μιας και ο πεινασμένος και εξουθενωμένος είναι πιο υπάκουος. Εν πάση περιπτώσει όλα αυτά λειτουργούν στον βαθμό που η κοινωνία σου επιτρέπει να αλλάξεις τον ρυθμό της ζωής σου. Και από εδώ αρχίζουν τα προβλήματα για τους σύγχρονους θρησκευόμενους. Ούτε οι λαϊκοί ούτε οι κληρικοί ούτε οι μοναχοί μπορούν να κατεβάσουν στροφές.

Έτσι το μόνο που μπορούν να κάνουν είναι να αλλάζουν τις τροφές που τρώνε συνήθως από αρτύσιμες σε …νηστίσιμες. Αλλά βέβαια οι νηστίσιμες είναι κατώτερης διατροφικής αξίας, δεν χορταίνουν και χρειάζεται να τις τρώνε σε μεγαλύτερες ποσότητες. Όλα τα νηστίσιμα είναι τρόφιμα με πολλές θερμίδες και ελάχιστες πρωτεΐνες, με αποτέλεσμα βέβαια να παίρνει κανείς περισσότερες θερμίδες από ότι χρειάζεται με τα προφανή αποτελέσματα. Επειδή δε και γευστικά είναι κατώτερες των αρτύσιμων, η νηστίσιμη μαγειρική είναι ιδιαίτερα βαριά και ανθυγιεινή.

Όλα αυτά γίνονται φανερά μόνο όταν κανείς ακολουθεί την νηστεία για χρόνια και συστηματικά. Συνήθως οι …νεοφώτιστοι έχουν διαφορετικά αποτελέσματα. Λίγο λόγω της γενικευμένης κουλτούρας της δίαιτας και του προβλήματος της παχυσαρκίας, λίγο εξαιτίας του εξωτικού του πράγματος, αρκετοί τηρούν τουλάχιστον στην αρχή την νηστεία με θετικά αποτελέσματα. Τα προβλήματα αρχίζουν όταν κανείς αρχίσει να την θεωρεί ως υποχρεωτικό στοιχείο της ζωής του που πρέπει να επαναλαμβάνεται διαρκώς. Τότε ψάχνει διαρκώς για υποκατάστατα: νηστίσιμα τυριά, νηστίσιμα …κρεάτα, νηστίσιμα γάλατα και πολλά γευστικά διεγερτικά. Μια εναγώνια προσπάθεια να διατηρήσει το επίπεδο σωματικής διέγερσης και έντασης της καθημερινότητας, χωρίς ταυτόχρονα να δίνει στον οργανισμό του αυτά που έχει ανάγκη… (σας θυμίζει αυτό τίποτε;)

Συνεχίζεται.

Εκδήλωση ΕΜΕΣΕΘ

Δεν ξέρω τι ακριβώς θα πουν οι άλλοι ομιλητές, πιστεύω όμως ότι θα πουν ενδιαφέροντα πράγματα, όμως εγώ θα πω μερικές ιδέες και σκέψεις ...διαφορετικές!


Η ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΤΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ (ΕΜΕΣΕΘ)


http://www.emeseth.gr/portal/

σας προσκαλεί στην νέα της εκδήλωση που έχει θέμα:

Λόγος περί θανάτου: Θρησκεία, Τέχνη και Επιστήμη μπροστά στο μεγάλο ερώτημα.

Θα γίνουν τρεις εισηγήσεις που θα προσεγγίζουν το θέμα του θανάτου από την πλευρά της θρησκείας, της τέχνης και της επιστήμης.

Α. Θρησκείες και θάνατος: η δοκιμασία του προσώπου.

Πώς η στάση των θρησκειών απέναντι στον θάνατο συναρτάται άμεσα με την αντίληψη τους για το ανθρώπινο πρόσωπο.

π. Βασίλειος Θερμός, ψυχίατρος παιδιών και εφήβων, διδάκτωρ θεολογίας

Β. Στο Αρτοποιείο του Θανάτου η Τέχνη.

Ή Πώς Η Τέχνη ζυμώνει το γεγονός του θανάτου. Ο θάνατος ως συνεργός στην υπαρκτική ολοκλήρωση

Στάθης Κομνηνός, Ποιητής, φιλόλογος, μουσικός, αρθρογράφος, θεατρικός συγγραφέας, μεταφραστής,

Γ. Ο θάνατος και η αθανασία κάτω από το φως της φυσικής.

Πως γνώσεις από την σύγχρονη φυσική επαναπροσδιορίζουν τα του θανάτου

Γεώργιος Αρσένιος Μέσκος, εκπαιδευτικός, Μηχανολόγος Μηχανικός και διδάκτωρ θεολογίας

Η εκδήλωση θα γίνει στις 31/5/ στις 7.30 μ.μ. στο καφέ Dasein Σολωμού 12, Εξάρχεια, τηλ. 2103841857, http://www.dasein.gr/

Οι φίλοι της ΕΜΕΣΕΘ θα έχουν την ευκαιρία να εγγραφούν ως μέλη της, καθώς πλέον ολοκληρώθηκαν οι απαραίτητες νομικές διαδικασίες. Η ετήσια συνδρομή ορίστηκε στα 30 €.

Περί νηστείας ο λόγος Ι

(συνέχεια από τα προηγούμενα)

Τώρα που το τέλος εγγύς, και η στάση πληρωμών φαίνεται αναπόφευκτη και πιστεύω ότι και οι τελευταίοι πιστοί του πολιτικού μας συστήματος είναι έτοιμοι να αλλαξοπιστήσουν, η ανάγκη για την εύρεση του δρόμου προς την ανάσταση γίνεται περισσότερο από επιτακτική. Υποσχέθηκα να δείξω το τι μας διδάσκει η ορθόδοξη παράδοση πάνω στο θέμα αυτό, όχι βέβαια να πω αυτά που φαίνονται εκ πρώτης όψεως αλλά τι μπορεί να βρει κανείς σκαλίζοντας τα πράγματα. Και βέβαια αυτό που πρώτα θα σκάψουμε είναι το γεγονός ότι πριν από το Πάσχα υπάρχει μια μεγάλη περίοδος νηστείας. Για αυτήν λοιπόν θα ξεκινήσω να μιλώ γιατί είναι κεφαλαιώδους σημασίας.

Ένα από τα πιο άνοστα αστεία που ακούω τα τελευταία χρόνια είναι ότι η νηστεία κάνει καλό …στην υγεία. Όποιος ξέρει τον εκκλησιαστικό χώρο και έχει ψάξει τα πράγματα το βλέπει καθαρά, το τονίζουν άλλωστε και οι κοιλιές των παπάδων και των καλογήρων… Η νηστεία και ειδικά αυτή της σαρακοστής του Πάσχα βλάπτει σοβαρά την υγεία! Θα προσπαθήσω λοιπόν να εξηγήσω γιατί συμβαίνει αυτό αλλά και πως γίνεται να είναι αναγκαίο για το Πάσχα κάτι που …βλάπτει την υγεία.

Προφανώς τα πράγματα δεν είναι έτσι όπως φαίνονται. Θα το πω εξ αρχής, ο τρόπος που υλοποιείται στις μέρες μας η εκκλησιαστική νηστεία είναι καταστροφικός, και είναι εντελώς αντίθετος από τον τρόπο που υλοποιείτο η νηστεία τον καιρό που διαμορφώθηκαν τα σχετικά τυπικά. Για να γίνει αντιληπτό αυτό που θέλω να πω πρέπει πρώτα να συζητηθούν δύο θέματα. Αρχικά δηλαδή να σκεφτούμε, τι είναι η τροφή και δεύτερον να κατανοήσουμε ποια ποιότητα έχει η ανάσταση στην παράδοση για την οποία μιλούμε.

Δεν θα επεκταθώ πολύ στο τεχνικό κομμάτι, αλλά θα θυμίσω ότι ο άνθρωπος είναι ένα ζωντανό ον. Και ως τέτοιο είναι ένα σύστημα που βρίσκεται σε μια κατάσταση μακράν της θερμοδυναμικής ισορροπίας. Για να διατηρηθεί λοιπόν στην ζωή είναι αναγκαίο να προσλαμβάνει διαρκώς ενέργεια αλλά και πληροφορία. Την ανάγκη για την ενέργεια την καταλαβαίνουμε εύκολα, η πληροφορία χρειάζεται για να καταστρατηγείται στην διάρκεια της ζωής μας το δεύτερο θερμοδυναμικό αξίωμα. Χρειαζόμαστε διαρκώς φρέσκια πληροφορία που θα αντισταθμίζει την διαρκή αύξηση της εντροπίας.

Την δουλειά αυτήν την κάνει η τροφή. Ότι τρώμε παρέχει στον οργανισμό μας ενέργεια αλλά και πληροφορία. Οι διάφορες ουσίες που περιέχουν οι τροφές μας είναι στην πραγματικότητα πακέτα εντολών που καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν τα επιμέρους τμήματα του οργανισμού μας, και εν τέλει ο όλος οργανισμός μας. Εξαιτίας αυτού του γεγονότος υπάρχουν υψηλής και χαμηλής ποιότητας τροφές, τροφές που ωφελούν και τροφές που βλάπτουν. Η ποιότητα της τροφής καθορίζεται από την σχέση ενέργειας προς χρήσιμες, για τον οργανισμό μας πληροφορίες που κωδικοποιούν οι διάφορες ουσίες που αυτή περιέχει. Και βέβαια αυτές οι πληροφορίες μπορεί να είναι ωφέλιμες αλλά και βλαπτικές. Σε κάθε περίπτωση η τροφή που παίρνουμε καθορίζει σε πολύ μεγάλο βαθμό την τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ο οργανισμός μας.

Αυτό εξηγεί το γεγονός ότι η δίαιτα έπαιζε σημαντικότατο ρόλο σε ένα ευρύ πεδίο θεμάτων από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Σε θέματα υγείας και ασθενείας, σε θέματα αθλήσεως και εργασίας, αλλά και σε θέματα πνευματικής ή θρησκευτικής υφής. Δεν υπάρχει θρησκεία ή πνευματικότητα η οποία να μην έχει εντάξει στο σύστημά της κάποιου είδους νηστεία από τροφές. Καθώς όμως δεν έχουν όλες οι τροφές τις ίδιες ουσίες, δεν προσφέρουν τις ίδιες πληροφορίες στον οργανισμό, οπότε και υπάρχουν διαφορετικές νηστείες ανάλογα με το σκοπό τον οποίο επιδιώκει το κάθε πνευματικό ή θρησκευτικό σύστημα.

Μέσα σε αυτήν την προοπτική μπορεί κανείς να κατανοήσει τον ρόλο της νηστείας στην ορθόδοξη παράδοση, όσο και το γιατί παχαίνουν οι καλόγεροι και οι παπάδες, ειδικά αυτοί που …τηρούν την νηστεία!

(συνεχίζεται)

Αναζητώντας την Ανάσταση

Ο πυρήνας του σύγχρονου εκκλησιαστικού τυπικού είναι πολύ παλιός. Πρόκειται για το λεγόμενο τυπικό της Μονής του Αγίου Σάββα που βρίσκεται έξω από τα Ιεροσόλυμα και το οποίο με διάφορες στάσεις και μεταλλάξεις έφθασε μέχρις εμάς. Αυτό που είναι σημαντικό είναι ότι διαμορφώθηκε σε εποχή ακμής και έτσι έχει ενσωματώσει γνώσεις ανθρώπων που ασχολήθηκαν εντατικά και συστηματικά με την εκκλησιαστική ζωή. Υποθέτω ακόμα, δεν έχω κάποια σχετική έγκυρη πληροφόρηση, αλλά έχω κάθε λόγο να το πιστεύω, ότι οι άνθρωποι αυτοί, σε στιγμές ακμής της θρησκείας τους, δεν δίστασαν να ενσωματώσουν και γνώσεις από το παρελθόν ή την εμπειρία των γειτόνων τους. Αυτό είναι φανερό στα θεολογικά κείμενα και πιστεύω ότι επεκτείνεται και στην πρακτική ζωή.

Το τυπικό αυτό έχει σημαντική αξία, εάν κανείς ξεχάσει το δογματικό περιτύλιγμα και το δει καθαρά σε ανθρωπολογικό επίπεδο. Να το ξεκαθαρίσω πλήρως. Δεν έχει αξία γιατί μας μεταφέρει μια κάποιου είδους άνωθεν υπερφυσική γνώση, αλλά γιατί μας μεταφέρει μια γνώση για το πώς λειτουργεί, ζει και αναπτύσσεται ο άνθρωπος. Και αυτήν την γνώση πρέπει να την προσεγγίσουμε εξαιρετικά κριτικά και επιλεκτικά γιατί οι άνθρωποι που την ανέπτυξαν είχαν πολλές λανθασμένες γνώσεις και αντιλήψεις αναφορικά με τον κόσμο και τον άνθρωπο.

Το ερώτημα τότε είναι αβίαστο: σε τι μπορεί να μας χρησιμεύσει εμάς, ποια είναι η ιδιαίτερη αξία της. Και η απάντηση είναι σαφής: δεν έχει απόλυτη αξία, δεν την έχουμε απόλυτη ανάγκη, μπορεί να ζήσει κανείς και χωρίς αυτήν. Όμως από την άλλη έχει τροφοδοτήσει την παράδοσή μας, κυλάει στο αίμα μας και ταυτόχρονα εμπεριέχει εμπειρίες αιώνων μεταφέροντας ένα αέρα θα έλεγα εξωτικό, διαφορετικό από αυτόν που αναπνέουμε καθημερινά και έχουμε την ανάγκη από ένα κάτι ξεχωριστό, κάτι ποιητικό, αν θέλετε γραφικό, κάτι που να δίνει χρώμα στην ζωή μας.

Λοιπόν ας αρχίσουμε επισημαίνοντας ότι το Πάσχα είναι ο κεντρικός άξονας πάνω στον οποίο θεμελιώνεται σχεδόν όλος ο καμβάς του ετήσιου εκκλησιαστικού κύκλου. Και αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό. Ο (ετήσιος) χρόνος χωρίζεται σε πριν το Πάσχα και μετά το Πάσχα. Ο πριν του Πάσχα χρόνος έχει στόχο την επίτευξη της βίωσης του Πάσχα, αλλά και ο μετά το Πάσχα χρόνος έχει σαν στόχο την διατήρηση του πασχαλινού αναστάσιμου βιώματος. Το τυπικό αναδεικνύει το Πάσχα σαν ένα ορόσημο το οποίο λειτουργεί ως στόχος προς επίτευξη αλλά και άξονας οργάνωσης της ζωής.

Ανάσταση, αναγέννηση, υπέρβαση, επιτυχία ή όπως αλλιώς θέλετε, ας συμφωνήσουμε να τα ονομάζουμε Πάσχα. Το Πάσχα λοιπόν είναι στόχος υψηλός, δεν είναι κάτι το τετριμμένο το οποίο έρχεται ούτως ή άλλως. Αν θέλετε είναι σαν τα τραίνα που περνούν ούτως ή άλλως, δεν είναι καθόλου βέβαιο όμως ότι είμαστε και εμείς επάνω σε αυτά. Πρέπει λοιπόν να το θέτουμε ως στόχο και μάλιστα όχι μηχανικά αλλά συνειδητά και πραγματικά. Όχι μόνο ως ευχή, αλλά ως υλοποιημένη πράξη, ή καλύτερα σύνολο πράξεων που συντονισμένα και οργανωμένα μέσα σε ένα βάθος χρόνου θα μας οδηγήσουν στο Πάσχα. Αυτό μας διδάσκει το τυπικό και αυτήν την διδασκαλία την έχουμε ξεχάσει τραγικά, εμείς οι νεοέλληνες.

Την ανάγκη δηλαδή να θέτουμε στόχους για τους οποίους να εργαζόμαστε συστηματικά. Όχι να ευχόμαστε να επιτευχθούν , προφανώς από κάποιους άλλους, αλλά να οργανώνουμε την δική μας την ζωή, σε μακροπρόθεσμη βάση έτσι ώστε να τους πετυχαίνουμε. Δεν γνωρίζω πολλούς συμπατριώτες μου που να ζουν με αυτόν τον τρόπο. Γιατί το Πάσχα δεν είναι κάτι το περιστασιακό, είναι στάση και τρόπος ζωής.

Ένα είναι βέβαιο: οι πολιτικοί μας και οι διάφορες συντεχνίες απεχθάνονται το Πάσχα και για τον λόγο αυτό προθυμότατα ανάβουν λαμπάδες…



Το ψέμα και η αλήθεια της Ανάστασης

Αυτές τις μέρες, ακούγοντας την κουβέντα που γίνεται για την χρεοκοπία, την αναδιάρθρωση, το μνημόνιο και όλα τα σχετικά με τα οποία βομβαρδιζόμαστε καθημερινά, θυμήθηκα ένα από τα πρώτα κείμενα που δημοσίευσα σε αυτό το μπλογκ, αυτό με τίτλο Το ψέμα του Χριστός Ανέστη. Όχι βέβαια για το αν αναστήθηκε ή όχι ο Χριστός, αυτό το ερώτημα έχει πάψει να παρουσιάζει ενδιαφέρον, αλλά για το γεγονός που σχολίαζα τότε, το ότι είμαστε εθισμένοι να λέμε πράγματα που δεν κατανοούμε, που δεν ξέρουμε τι σημαίνουν, που δεν έχουν νόημα και όμως τα λέμε, τα συζητάμε ενδεχομένως και να μαλώνουμε για αυτά. Αυτό που οι αρχαίοι έλεγαν, μαλώνουμε περί όνου σκιάς…

Πράγματι όλοι ψυχανεμιζόμαστε ότι τα ψέματα τελειώνουν, όλοι μιλούν, αλλά κανείς δεν λέει τίποτα, δεν νομίζω ότι κάποιος από εμάς έχει σαφή και έγκυρη ιδέα περί τίνος πρόκειται. Και έχω την εντύπωση ότι ισχύει κάτι που διάβασα σε κάποιο άρθρο: Οι Έλληνες δείχνουν φοβερή ψυχραιμία, και αυτό γιατί μάλλον περιμένουν μοιρολατρικά να συμβεί ότι πρόκειται να συμβεί. Πράγματι η μοιρολατρία είναι μια επιλογή που φαίνεται ότι επιλέγουν όλο και περισσότερο οι συμπατριώτες μας…

Είναι άραγε μια τέτοια στάση μονόδρομος; Όχι βέβαια, και θα ισχυριζόμουν ότι το Χριστός Ανέστη μπορεί να μας δείξει τον δρόμο! Μπορεί ο Χριστός στην πραγματικότητα να μην αναστήθηκε, αλλά η πίστη στην Ανάσταση επιβιώνει μέχρι σήμερα. Και ας μην ξεχνούμε ότι η πίστη σε αυτήν την Ανάσταση είναι …προχριστιανική! Η Ανάσταση είναι μια πανανθρώπινη κατάσταση, μια κατάσταση του ανθρώπου ως ατόμου αλλά και ως συνόλου, ως κοινωνίας ανθρώπων, κατά την οποία βγαίνουμε από ένα αδιέξοδο, λύνουμε ένα πρόβλημα ή σπανιότερα βιώνουμε μια ανώτερη υπαρξιακή κατάσταση.

Και εμείς σαν χώρα έχουμε επείγουσα ανάγκη για Ανάσταση, μόνο που οι επικλήσεις των πολιτικών μας στην Ανάσταση του Χριστού, καθότι λόγια κενά περιεχομένου, την απομακρύνουν τραγικά. Όλο το μυστικό είναι η σωστή αξιοποίηση της διαδικασίας της Σταύρωσης. Και εδώ είναι τα δύσκολα. Αυτή η διαδικασία είναι δύσκολη, επίπονη και μακροχρόνια, αν όμως την ακολουθήσει κανείς πιστά, τότε τα αποτελέσματα είναι θα έλεγα βέβαια…

Το ωραίο είναι ότι αυτή η διαδικασία είναι αποτυπωμένη πλήρως στην παράδοσή μας, αλλά δυστυχώς έχει επικρατήσει μια μαγική εκδοχή της Ανάστασης. Αυτή είναι η φυσική ροπή των ανθρώπων, να θέλουν τα εύκολα, να θέλουν τους καρπούς χωρίς τους κόπους. Μέσα στην χριστιανική παράδοση υπάρχει όλη η αναγκαία πληροφορία για την πορεία προς την Ανάσταση, όμως η τραγική σύνδεση του χριστιανισμού με την Αυτοκρατορία, οδήγησε στην δογματοποίησή του και εκμάγευσή του.

Η ίδια γνώση υπάρχει και σε πολλές άλλες παραδόσεις, τα ίδια στοιχεία είναι εύκολα αναγνωρίσιμα και σε Ανατολή και Δύση, όμως κανείς είναι πάντα πλέον εξοικειωμένος με την δική του παράδοση. Αυτό είναι και κακό και καλό. Κακό γιατί του φαίνεται τετριμμένη και ενδεχομένως να μην της δίνει σημασία και καλό γιατί του είναι πιο εύκολο να την καταλάβει.

Όλα αυτά τα σκέφτηκα καθώς θυμήθηκα το μάθημα των θρησκευτικών που κάνω στην Α Λυκείου. Πραγματικά πιστεύω ότι πολλοί θα ήθελαν να το ακούσουν και θα το εκτιμούσαν πολύ περισσότερο από τα παιδιά, που όμως και αυτά το εκτιμούν. Έτσι λοιπόν σκέφτηκα να γράψω σε συνέχειες την πορεία προς την Ανάσταση όπως είναι αποτυπωμένη στην ορθόδοξη παράδοση, στην διάρκεια της Μεγάλης Σαρακοστή. Δεν θα πω βέβαια αυτά που λεν συνήθως οι θεολόγοι, αλλά αυτά που μπορεί να πάρει κανείς και σε ατομικό και σε συλλογικό επίπεδο, αξιοποιώντας την εμπειρία των πατέρων του.

Αρκεί να έχει τα κατάλληλα εργαλεία!

Βοήθεια ψεύτες!

Ένας άλλος φίλος μου έστειλε ένα άλλο βίντεο, σχετικά με την οικονομική κατάσταση για να το δω. Και πράγματι ξεκίνησα να το βλέπω… Το βίντεο http://www.youtube.com/watch?v=Pgb71Hxi8hE κρατά σχεδόν δύο ώρες και εγώ δεν αντέχω να δω μια ομιλία ή κάτι ανάλογο για περισσότερο από 10 λεπτά. Όμως ο ομιλητής είναι τόσο καλός, μου τράβηξε το ενδιαφέρον, τόσο που συνέχισα να τον ακούω σχεδόν για τρία τέταρτα…

Όμως σταδιακά άρχισε να με τρώει κάτι μέσα μου. Ήταν πολύ πειστικός αλλά και πολύ απόλυτος. Έδινε επιχειρήματα, αλλά μου δημιουργήθηκε η απορία αν ήταν αληθινά ή όχι. Στο τέλος δεν άντεξα και σταμάτησα την ακρόαση για να ελέγξω τους ισχυρισμούς του. Ήταν άλλωστε προκλητικός: αν δεν με πιστεύεται διαβάστε μόνοι σας το μνημόνιο! Ε λοιπόν σταμάτησα και έκανα ακριβώς αυτό. Το βρήκα και το διάβασα και τότε συνειδητοποίησα ότι ο λόγος του με ενοχλούσε γιατί ήταν τυπικά θεολογικός…

Στα σημεία που μπόρεσα να ελέγξω ο ομιλητής έλεγε ένα μίγμα αληθειών και ψευδών έτσι ώστε να δικαιώνονται οι ισχυρισμοί του. Φυσικά σταμάτησα απογοητευμένος την ακρόαση και θυμήθηκα ότι το ίδιο έχει συμβεί κάθε φορά που είχα την δυνατότητα να διασταυρώσω κάποια από τα στοιχεία που παραθέτουν ως επιχειρήματα διάφοροι ομιλητές πάνω στο καυτό οικονομικό πρόβλημα της χώρας. Ο λόγος των πολιτικών, των αναλυτών, των δημοσιογράφων είναι λόγος θεολογικός, όπως τον έχω αναλύσει τόσο στον Πλανήτη της Θεολογίας, όσο και στο Σοκ και Δέος. Μικρές αλήθειες, μικρά και μεγάλα ψέματα, υπερβολές, παραποιήσεις, αυτοαναφορικότητα και λήψη του ζητουμένου, αυθαίρετες και απόλυτες αποφάνσεις…

Θυμήθηκα τα λόγια του Γεννηματά της προηγούμενης ανάρτησης. Όλοι λένε ψέματα, είμαστε μια κοινωνία μέσα στο ψέμα… γιατί είμαστε ορθόδοξοι. Δεν έχω εμμονή κατά της ορθοδοξίας και επαναλαμβάνω διαρκώς αυτή την θέση. Αν ήθελα να διασύρω τη ορθόδοξη εκκλησία, αυτή παρέχει άλλο άφθονο, πλούσιο και ευπώλητο υλικό. Όχι, αλλά θέλω να πω με δυνατή φωνή ότι δεν είναι τυχαίο ότι είμαστε βαθιά χωμένοι στο ψέμα και στα… Είναι το μιμίδιο της κατοχής της αλήθειας που είναι συστατικό χαρακτηριστικό όλων όσων μιλούν δημόσια ή διαχειρίζονται αυτόν τον τόπο και είναι ακριβώς αυτό που πρέπει να πάψουμε να ανεχόμαστε. Και όλων αυτών που ακούν και ακολουθούν τα πάσης φύσης ιερατεία.

Πρέπει πρώτα εμείς οι ίδιοι να πάψουμε να νομίζουμε ότι τα ξέρουμε όλα, ότι δεν έχουμε κάτι να μάθουμε. Πρέπει εμείς πρώτα να έχουμε απορίες, να αναρωτιόμαστε, να μάθουμε να κάνουμε ερωτήσεις, να μην δεχόμαστε τις απόψεις του συνομιλητού μας με κριτήριο το αν μας ευχαριστούν ή όχι, το αν ενισχύουν τις προλήψεις μας ή όχι. Πρέπει να πάψουμε να είμαστε οπαδοί, να πάψουμε να αναζητούμε κάποιον για να ακολουθήσουμε, αλλά να είμαστε κριτικοί απέναντι σε όλους. Να μάθουμε να παίρνουμε και την ευθύνη της κρίσης μας…

Πως είναι δυνατόν όμως να είμαστε κριτικοί, όταν δεν έχουμε εκπαιδευτεί ποτέ στην κριτική σκέψη, όταν ζούμε σε μια κοινωνία στην οποία η αξιολόγηση είναι ο έσχατος εχθρός; Ε λοιπόν από εκεί πρέπει να ξεκινήσουμε, αυτό πρέπει να απαιτήσουμε, ει δυνατόν αρχίζοντας από τον εαυτό μας, …διαβάζοντας, μαθαίνοντας, ακονίζοντας το μυαλό μας, εξασκούμενοι στην ορθολογική σκέψη, αρνούμενοι τις εύκολες λύσεις, αρνούμενοι τον καθένα που μας βγάζει λάδι, που μας δείχνει αποδιοπομπαίους τράγους.

Όλα δείχνουν ότι είναι πολύ αργά.

Αναζητώντας την σωτηρία

Μπορώ να ισχυρισθώ ότι δεν είμαι κακεντρεχής. Αλλά θα πρέπει να παραδεχθώ ότι δημοσίευσα το σχόλιο http://arsme.blogspot.com/2011/03/blog-post_21.html?showComment=1302000755289#c3813957513791919398 κάποιου ανώνυμου Δημήτρη επίτηδες, αν και τέτοια σχόλια εν γένει τα λογοκρίνω γιατί δεν έχω διάθεση να μπλέκω σε ανούσιες συζητήσεις. Το έκανα όμως για να δείξω το επίπεδο σκέψης των κατοίκων του παραδοσιακού εκκλησιαστικού χώρου. (Να κάνω την διευκρίνιση, από τα εν λόγω σχόλια, προσωπικά, δεν συνάγω συνολικά συμπεράσματα για το επίπεδο των συγγραφέων τους, παρά μόνο όσον αφορά τα θέματα που γράφουν. Πιστεύω ότι κάθε ιδεολογικός χώρος διαμορφώνει ή παραμορφώνει την σκέψη των κατοίκων του, όσον αφορά τα θέματα που τον ενδιαφέρουν).

Πράγματι αν κανείς έρθει σε επαφή με τους κατοίκους του παραδοσιακού εκκλησιαστικού χώρου θα συναντήσει την έπαρση και την ημιμάθεια που είναι ανάγλυφα αποτυπωμένη στα εν λόγω σχόλια, καθώς και την αγένεια και μικρότητα που κυριαρχούν στα σχόλια που δεν δημοσιεύω. Και θα ρωτήσει κανείς, μα δεν υπάρχουν άξιοι κάτοικοι του εκκλησιαστικού χώρου; Θα πω κάτι που έχω ήδη πει: υπάρχουν πολλοί κάτοικοι του εκκλησιαστικού χώρου που είναι από κάθε πλευρά άξιοι και ικανοί και έντιμοι. Όμως, υπάρχει ένα όμως, που έχει ενδιαφέρον και είναι η αφορμή για να δημοσιεύσω το σχόλιο και να γράψω αυτήν την ανάρτηση.

Αν ρωτήσει κανείς, όλους αυτούς τους άξιους, κληρικούς, μοναχούς και λαϊκούς τι πιστεύουν για μια σειρά από καίρια ερωτήματα, όπως τι είναι εκκλησία, τι είναι σωτηρία, τι σημαίνει ο Χριστός αναστήθηκε κλπ., δεν υπάρχει περίπτωση να πάρει από δύο από αυτούς το ίδιο σύνολο απαντήσεων. Όσοι στοιχηθούν πίσω από ίδιες απαντήσεις, και κατά το μάλλον ή ήττον θα είναι οι παραδοσιακές, έχουν αυτό το επίπεδο σκέψης… Και θα μου πείτε τι μας ενδιαφέρουν όλα αυτά. Και όμως έχουν τεράστια, αποκαλυπτική σημασία! Φανερώνουν την πλήρη διάλυση της Ορθοδοξίας. Πράγματι Ορθοδοξία πλέον δεν υπάρχει.

Έχει σκορπίσει σε ένα μικρό τμήμα που παραμένει πιστό στο παρελθόν, επηρμένα και εθελότυφλα και σε άπειρα, ακόμα μικρότερα κομμάτια, που το καθένα έχει μια δική του ελλειπτική και συνήθως αυτοαναφορικό ή αυτοαναιρούμενο σύνολο απαντήσεων για τα καίρια ερωτήματα. Πρόκειται για ένα τυπικό φαινόμενο εκφυλισμού μιας ιδεολογίας που έχει ολοκληρώσει τον ιστορικό της κύκλο. Και αυτό είναι τρομακτικό για όλους μας.

Είτε μας αρέσει είτε όχι, είτε το θέλουμε είτε όχι, η Ορθοδοξία αποτελούσε για αιώνες τον πυρήνα της κουλτούρας μας. Εδώ και λίγα χρόνια έχει επίσης και εξίσου διαλυθεί και η διάδοχος της Ορθοδοξίας κατάσταση, η αριστερή-μαρξιστική ιδεολογία και έτσι σήμερα η ελληνική κοινωνία είναι παντελώς στερημένη κάποιου συνεκτικού ιστού. Είναι κατακερματισμένη και πορεύεται χωρίς πυξίδα και χωρίς ελπίδα στο άγνωστο. Η πολιτική της τάξη, βαθειά επηρεασμένη και από τις δύο τεθνηκότες και ώζουσες παραδόσεις (την ορθόδοξη και την μαρξιστική) έχει ένα επίπεδο λόγου και σκέψης εντελώς ανάλογο των σχολίων του Δημήτρη. Κατοχή της μοναδικής αλήθειας, δαιμονοποίηση των αντιθέτων απόψεων, πλήρης κατακερματισμός… Όταν ακούω τον άσχετο, πλήρη άγνοιας και ημιμάθειας λόγο των πολιτικών εξοργίζομαι, όντας ανήμπορος να αντιδράσω.

Έτσι πορευόμαστε χωρίς ηγεσία, χωρίς ιδέες, χωρίς κοινά οράματα που να μας εμπνέουν και να μας οδηγούν προς μια διαρκώς προαναγγελλόμενη και διαρκώς εξορκιζόμενη καταστροφή για την οποία κανείς δεν μας λέει την αλήθεια.

Υπάρχει άμεση ανάγκη για μια ένα πίστη, μια νέα ιδεολογία που θα μας ενώσει και εμψυχώσει ξανά, αλλά στον ορίζοντα δεν υπάρχει παρά το ένστικτο της επιβίωσης… Αυτό δεν φαίνεται ικανό, και όμως υπάρχει άμεση ανάγκη για κάτι…

Πιστεύω ότι του χρόνου τέτοια εποχή θα ξέρουμε.

Πολιτική και Θεολογία

Ένας φίλος μου έστειλε το βίντεο που προτείνω να δείτε και να ακούσετε.
http://vimeo.com/20657021
Θα έλεγε κανείς ότι ο Παναγιώτης Γεννηματάς που είναι επίτιμος Αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων, είναι φανατικός αναγνώστης μου ή ότι εγώ είμαι μαθητής του. Προφανώς δεν συμβαίνει τίποτα από τα δύο αλλά ότι όντως οι ρίζες της σύγχρονης κρίσης της ελληνικής κοινωνίας βρίσκονται στο ορθόδοξο παρελθόν της, κάτι που δειλά δειλά αρχίζει να έρχεται στο φως...

Ο δαίμων του πελατειακού κράτους και το μιμίδιο φακελάκι.

(Το κείμενο που ακολουθεί είναι ιδιαίτερα σκληρό και …αχώνευτο, αλλά αν το σκεφτούμε λίγο με ειλικρίνεια, ίσως πάρουμε απαντήσεις σε ανάλογες ερωτήσεις. Πάντως δεν είναι κατάλληλο για μεγάλο αριθμό αναγνωστών.)

Πελατειακό κράτος. Μια φράση που ακούγεται ως κάτι το καταραμένο, εδώ και τουλάχιστον είκοσι χρόνια. Μια πραγματικότητα που όλοι την λοιδορούν και την καταριούνται ως την αιτία των δεινών της πατρίδας. Αρχές της δεκαετίας του 90, θυμάμαι ένα βουλευτή που την προηγούμενη δεκαετία είχε διορίσει στο δημόσιο όλους τους συγχωριανούς του, και εμένα προσωπικά μου υποσχέθηκε ότι θα κατασκευάσει μια γέφυρα σε ένα άσχετο με μένα δρόμο που απλώς τύχαινε να περνώ συχνά, θυμάμαι λοιπόν αυτόν να καταφέρεται κατά των πελατειακών σχέσεων και να αρνείται (στα λόγια) νέους διορισμούς. Νεότερος και αφελέστερος, θυμάμαι ότι τότε σκέφτηκα: Αφού και αυτός κατάλαβε το λάθος, έχουμε ελπίδα, μπορεί τα πράγματα να αλλάξουν σε αυτόν τον τόπο και να γίνουν αξιοκρατικά.

Είκοσι χρόνια μετά, και πάλι οι πολιτικοί μας υπόσχονται ότι θα περιορίσουν το πελατειακό κράτος και θα φέρουν την διαφάνεια και την αξιοκρατία. Ή ορθότερα όλα αυτά τα χρόνια, όλοι οι πολιτικοί υπόσχονται ότι θα καταργήσουν το πελατειακό κράτος. Και τώρα ακούω υπουργό να βγαίνει στην τηλεόραση και να υπόσχεται εκ νέου την αξιοκρατία και την ίδια στιγμή πληροφορούμαι ότι αλλάζει την σειρά των κρίσεων στο υπουργείο του προκειμένου να εξυπηρετηθεί ο οικογενειακά ευνοούμενος τρίτου θεσμικού παράγοντα.

Έχω μια ξεκάθαρη άποψη που ναι μεν δεν είναι πρωτότυπη, αλλά έχω την αίσθηση ότι συνήθως την ξεχνούμε. Όταν συμβαίνει κάτι για πολύ καιρό και εκτεταμένα, υπάρχουν βαθύτεροι λόγοι. Λόγοι όχι τεχνικής φύσης αλλά θα έλεγα ανθρωπολογικής. Οι άνθρωποι που δημιουργούν, ανέχονται και συντηρούν επί μακρόν μια κατάσταση μοιράζονται κάποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, είναι ιδιαίτερου τύπου άνθρωποι. Και βέβαια, είναι πλέον γνωστό ότι αν μιλούμε για κοινωνικές συμπεριφορές, δεν έχει νόημα να αναζητούμε βιολογικά χαρακτηριστικά αλλά πολιτιστικά χαρακτηριστικά.

Για το πελατειακό κράτος στην Ελλάδα συνήθως ενοχοποιούνται οι πολιτικοί. Αυτονόητα έχουν ευθύνη. Έχουν όμως την κύρια ευθύνη; Είναι ένα ερώτημα που ελάχιστοι έχουν διάθεση να συζητήσουν ειλικρινά. Παρατηρώ ότι η άποψη ότι οι πολιτικοί έχουν την κύρια ευθύνη για το πελατειακό κράτος στην Ελλάδα έρχεται σε κάθετη σύγκρουση με μια άλλη ευρέως διαδεδομένη άποψη, ότι στην Ελλάδα δεν έχουμε πολιτικούς που να εμπνέουν, που να πηγαίνουν μπροστά από την κοινωνία, ότι οι πολιτικοί μας καθορίζουν τις πολιτικές με μοναδικό γνώμονα τις δημοσκοπήσεις. Αυτήν την δεύτερη άποψη είναι πολύ δύσκολο να την αντικρούσει κάποιος. Αν οι πολιτικοί έπονται της κοινωνίας, τότε και για τις πελατειακές σχέσεις την κύρια ευθύνη την φέρει η κοινωνία η οποία δεν έχει διάθεση να τις απαρνηθεί, δεν έχει διάθεση να αλλάξει στάση και συμπεριφορά για τον λόγο αυτό τις αποδίδει σε αυτούς που στην πραγματικότητα υλοποιούν τις επιθυμίες της, του πολιτικούς.

Δεν νομίζω ότι υπάρχει Έλληνας πολίτης που να έχει ηθικό ενδοιασμό, αν βέβαια του δοθεί η δυνατότητα, να επικοινωνήσει με κάποιον που έχει την εξουσία και να του ζητήσει να διεκπεραιωθεί η όποια υπόθεσή του, παρακάμπτοντας την σειρά ή την νόμιμη διαδικασία, δηλαδή να παρανομήσει προκειμένου να γίνει η δουλειά του με την κάλυψη κάποιου τρίτου που έχει την ανάλογη εξουσία. Αυτό σημαίνει ότι στην ηθική συνείδηση της κοινωνίας μας, μια τέτοια ενέργεια είναι ουσιαστικά νόμιμη. Εφόσον λοιπόν είναι νόμιμη είναι φυσιολογικό και να υλοποιείται με κάθε τρόπο. Εφόσον η κοινωνία το ζητά χωρίς ενοχές, το πολιτικό σύστημα θα ανταποκρίνεται θετικά. Και το ερώτημα τίθεται εύλογα: για ποιον λόγο η κοινωνία μας δεν έχει τέτοιες ενοχές; Πως γίνεται όλοι μας να κάνουμε, χωρίς ενοχές, κάτι που εξίσου όλοι μας κατακρίνουμε;

Πριν προσπαθήσω να απαντήσω σε αυτό το ερώτημα θα περιγράψω λίγο διαφορετικά το πελατειακό κράτος. Τι εννοούμε λοιπόν με την φράση αυτή; Συνήθως εννοούμε το γεγονός κατά το οποίο κάποιος πετυχαίνει μια προνομιακή σχέση με τους πόρους του κράτους, χάρη στο γεγονός ότι έχει μια πρόσβαση σε κάποιον ενδιάμεσο, ο οποίος τρόπον τινά του “πουλά” αυτούς τους πόρους έναντι κάποιου ανταλλάγματος. Αν το δούμε κάπως πιο αφαιρετικά, έχουμε ένα φαινόμενο στο οποίο συμμετέχουν τρεις παράγοντες. Υπάρχει ένα μεγάλο, πλούσιο και ισχυρό σύστημα το οποίο έχει την δυνατότητα να προσφέρει διάφορες παροχές στο τρίτο μέλος του φαινομένου, που είναι ένας απλός άνθρωπος. Τέλος υπάρχει ένας ενδιάμεσος ο οποίος έχει την δυνατότητα να προσφέρει, κατά προτεραιότητα, τις υπηρεσίες του συστήματος στον εν λόγω άνθρωπο-πολίτη.

Ο πολίτης λοιπόν προκειμένου να εξασφαλίσει προς ίδιον όφελος υπηρεσίες του συστήματος, πολύ περισσότερες από αυτές που του αναλογούν φυσιολογικά, γίνεται πελάτης που ενδιάμεσου προσφέροντάς του ανταλλάγματα ώστε αυτός να υποτάξει το σύστημα στις δικές του επιθυμίες ή ανάγκες. Έτσι γίνεται μια συναλλαγή, ένα πάρε και δώσε ανάμεσα στον άνθρωπο και τον ενδιάμεσο με αντικείμενο της συναλλαγής ένα ευρύτερο και κοινό για όλους αγαθό. Εν τέλει έχουμε την οικείωση και προσαρπαγή εκ μέρους του ανθρώπου ενός μείζονος αγαθού το οποίο φυσιολογικά ανήκει στο σύνολο και στο οποίο υπό τις κρατούσες συνθήκες, ο πελάτης θα είχε ελάχιστη ή μηδενική πρόσβαση. Στην περίπτωση αυτή υπάρχει αδιαφορία για το γεγονός ότι το κοινωνικό σύνολο δεν έχει εύκολη και εύλογη πρόσβαση στο κοινό αγαθό και ο πολίτης-ιδιώτης πληρώνει για να αποκτήσει αυτός κατ’ εξαίρεση την πρόσβαση στο εν λόγω αγαθό.

Όταν μια τέτοια συναλλαγή συμβαίνει μαζικά δεν μπορεί παρά να συνεπάγεται ότι τα μέλη της κοινωνίας στην οποία συμβαίνει αυτή η συναλλαγή είναι εξοικειωμένα με την ιδέα της υποταγής ενός αγαθού, που ανήκει στο ευρύτερο σύνολο και στο οποίο τα μέλη της κοινωνίας δεν έχουν αυτονόητη και εύκολη πρόσβαση, στο ατομικό και προσωπικό συμφέρον, προσφέροντας κάποιο αντάλλαγμα σε ένα τρίτο παράγοντα. Με άλλα λόγια μια τέτοια πράξη πρέπει να είναι εντεταγμένη και πλήρως νομιμοποιημένη στην κουλτούρα αυτής της κοινωνίας. Φυσικά αυτή η πράξη δεν θα έχει την μορφή μιας πολιτικής συναλλαγής, αλλά μια γενικότερη και καθολικότερη μορφή.

Ας δούμε τώρα μια εικόνα την οποία βλέπουμε συχνά στην τηλεόραση. Ένα αθλητή, συνήθως ποδοσφαιριστή ο οποίος γίνεται αλλαγή και μπαίνει μέσα στον αγωνιστικό χώρο. Συνήθως κάνει τον σταυρό ή κάποια άλλη επίκληση προς τον Θεό στον οποίο ενδεχομένως πιστεύει. Τι ζητά από τον Θεό του; Όχι κάτι διαφορετικό από τον πελάτη του πελατειακού κράτους. Ζητά ο Θεός να τον βοηθήσει να νικήσει η ομάδα του. Ζητά ο Θεός, ένα, από μια έννοια, ευρύτερο και κοινό για όλους τους ανθρώπους αγαθό, να υποταχθεί στο δικό του προσωπικό συμφέρον. Ζητά από τον Θεό να μεροληπτήσει υπέρ του ιδίου. Ως αντάλλαγμα προσφέρει τουλάχιστον την δημόσια χειρονομία-έκφραση πίστης σε Αυτόν που ενδεχομένως και συνήθως συνοδεύεται με άλλες ιδιαίτερες προσφορές. Βέβαια εδώ δεν είναι φανερός ο ενδιάμεσος πωλητής της ευνοίας του Θεού.

Δεν συμβαίνει όμως το ίδιο στην περίπτωση μιας μητέρας που πηγαίνει στην Εκκλησία και ανάβει ένα κερί για να βοηθήσει η Παναγία το παιδί της να περάσει στις εξετάσεις. Στην περίπτωση αυτή είναι φανερός ο ενδιάμεσος στον οποίο ο ενδιαφερόμενος προσφέρει μια κατάλληλη αμοιβή-προσφορά ώστε να πετύχει το ζητούμενο. Βέβαια η μητέρα παραβλέπει, το ίδιο άνετα με τον αθλητή, το γεγονός ότι αν η Παναγία βοηθήσει το δικό της παιδί, θα πρέπει να αφήσει απέξω το παιδί μιας άλλης μητέρας. Το κριτήριο πλέον δεν είναι η αξία του παιδιού, αλλά η διάθεση της μητέρας να προσφέρει τα αναγκαία στον ενδιάμεσο μεταξύ αυτής και της Παναγίας. Και βέβαια ο Παναγία παίζει και αυτή με την σειρά της τον ρόλο του επί πληρωμή ενδιαμέσου ανάμεσα στον πιστό και τον Θεό.

Κάθε φορά λοιπόν που ο πιστός προσκυνά ή προσεύχεται σε ένα άγιο προκειμένου να ικανοποιηθεί ένα αίτημά του αναπτύσσει μια πελατειακή σχέση με στόχο την “εξαγορά” του Θεού. Συνήθως μια τέτοια πράξη ή προσευχή συνοδεύεται με κάποιου είδους προσφορά, έτσι ώστε ο άγιος να προτιμήσει την πιστό και να μην αδιαφορήσει ούτε να προσέξει κάποιον άλλο πιστό και έτσι να διαμεσολαβήσει στον Θεό ώστε ο πελάτης-πιστός να πετύχει την ικανοποίηση του αιτήματός του. Η πάσης φύσεως προσφορά στο θείο για την ικανοποίηση των ιδιαιτέρων αναγκών του πιστού εις βάρος των, επίσης πάσης φύσεως, ανταγωνιστών του είναι πλήρως νομιμοποιημένη στην κουλτούρα της κοινωνίας μας, θεωρείται μάλιστα και μια πράξη αρετής. Από μικροί διδασκόμαστε να προσευχόμαστε στους αγίους και γενικότερο στο θείο, για να πετυχαίνουμε ότι θέλουμε, ή θεωρούμε ότι έχουμε ανάγκη.

Αν και η εκκοσμίκευση είναι πλέον πραγματικότητα και στην πατρίδα μας, όμως δεν πρέπει να ξεχνάμε την δύναμη των μιμιδίων για τα οποία μίλησα σε προηγούμενό μου κείμενο στο περιοδικό (Ηνιοχείν τεύχος 2) http://heniohein.wordpress.com/2010/10/30/%cf%84%ce%b1-%ce%bc%ce%b9%ce%bc%ce%af%ce%b4%ce%b9%ce%b1-%cf%84%cf%89%ce%bd-%ce%b5%ce%bb%ce%bb%ce%ae%ce%bd%cf%89%ce%bd/ . Ένα μιμίδιο είναι ένα σύνολο ιδεών, αντιλήψεων, στάσεων ζωής και γνώσεων, το οποίο ζει και εξελίσσεται με τρόπο ανάλογο αυτού των γονιδίων. Δηλαδή αναπαράγεται στα πλαίσια μιας κοινωνίας και τείνει να κυριαρχήσει σε αυτήν, εξοβελίζοντας αντίθετες ιδέες, αντιλήψεις και στάσεις ζωής. Για τα μιμίδια έχει αναπτυχθεί ιδιαίτερη θεωρία κεντρικό στοιχείο της οποίας είναι το γεγονός ότι ένα μιμίδιο μοιάζει να έχει μια ανεξάρτητη ζωή. Αυτή το σημείο είναι που το κάνει χρήσιμο εργαλείο για την ανάλυση που παρουσιάζω στο άρθρο αυτό.

Σήμερα ένα πολύ μικρό ποσοστό του πληθυσμού λαμβάνει υπόψη του την θεολογία και τις προτροπές της ορθόδοξης εκκλησίας, όμως στο πολιτιστικό υπόβαθρο των περισσοτέρων κυκλοφορεί το εν λόγω μιμίδιο, το οποίο μπορούμε να ονομάσουμε μιμίδιο “φακελάκι”. Το μιμίδιο που νομιμοποιεί την υποταγή ενός ευρύτερου αγαθού, π.χ. Θεός, κράτος, σύστημα υγείας στο, κατ’ εξαίρεση, ίδιο συμφέρον, αρκεί να πληρώσει κανείς το απαραίτητο τίμημα στον κατάλληλο ενδιάμεσο. Αρκεί δηλαδή να είναι πελάτης κάποιου που θεωρείται δικαίως ή αδίκως ότι έχει προνομιακή πρόσβαση π.χ. στον Θεό, το κράτος ή το σύστημα υγείας.

Η νομιμοποίηση αυτού του μιμιδίου “φακελάκι” πιστοποιείται έκδηλα σε πολλές περιστάσεις της κοινωνικής μας ζωής. Κάθε φορά που η πολιτική και πνευματική ηγεσία του τόπου μας παρευρίσκεται σε μια επίσημη δοξολογία που τελείται σε κάποιο ναό, όπου υποτίθεται ότι ευχαριστούμε τον Θεό γιατί δέχθηκε το εθνικό μας …“φακελάκι”, και μας αντάμειψε με τις αναγκαίες εξυπηρετήσεις, κάθε φορά που η πνευματική και πολιτική ηγεσία συμμετέχει σε κάποια από τις τελετές που λαμβάνουν χώρα στα διάφορα θρησκευτικά προσκυνήματα, όπου επίσης κατατίθενται άπειρα τέτοια “φακελάκια”, (πολλές φορές μπροστά στις κάμερες και οι πολιτικοί μας καταθέτουν το δικό τους), τότε το μιμίδιο αυτό αναπτύσσεται και διαχέεται σε ολόκληρη την κοινωνία μας. Είτε μιλούμε για τον Θεό της Ελλάδας είτε για φακελάκι στο νοσοκομείο είτε για την επίσκεψη στο γραφείο κάποιου πολιτευτή ώστε να προωθηθεί κατ’ εξαίρεση μια υπόθεσή μας, είτε μιλούμε για τα εθνικά μας δίκαια που πρέπει ο υπόλοιπος κόσμος, ΟΗΕ, ΝΑΤΟ ή ΕΕ να αναγκάσουν να αποδεχθεί η Τουρκία, στην πραγματικότητα πρόκειται για την δράση του ίδιου μιμιδίου.

Το κρίσιμο σημείο σε όλη αυτήν την ιστορία είναι το γεγονός ότι η πίτα των πάσης φύσης αγαθών, πάντα, σε κάθε περίσταση, είναι συγκεκριμένου μεγέθους και πρέπει να μοιρασθεί σε πολλά κομμάτια που ποτέ δεν αρκούν για να ικανοποιήσουν την ζήτηση. Αυτό είναι ένα δομικό χαρακτηριστικό του σύμπαντος στο οποίο ζούμε. ( Για όσους γνωρίζουν, αυτό αποτυπώνεται στις εξισώσεις του Maxwell και τις άλλες εξισώσεις πεδίου με ένα αυθαίρετο όσο που εκφράζει το δυναμικό). Υπάρχουν δύο βασικές προσεγγίσεις στο πρόβλημα που προκύπτει. Είτε να επιδιώξουμε να αυξήσουμε την πίτα, έτσι ώστε να αρκεί για όλους, είτε να επηρεάσουμε τον τρόπο με τον οποίο αυτή διανέμεται ώστε εμείς να αποκτήσουμε μεγαλύτερο κομμάτι.

Το τέλος του δυτικού μεσαίωνα σηματοδοτήθηκε από την διαδικασία αύξησης της πίτας στον χώρο της δυτικής Ευρώπης. Η αύξηση έγινε με πολλούς τρόπους, όχι πάντα νόμιμους και συχνά εις βάρος άλλων κοινωνιών. Θεωρώ ότι η κρίση την οποία περνούν σήμερα οι δυτικές κοινωνίες οφείλεται κατά κύριο λόγο στο γεγονός ότι η πίτα δεν μπορεί να αυξηθεί επαρκώς, εξαιτίας του ότι στον πλανήτη έχουν εμφανισθεί αξιόμαχοι ανταγωνιστές που διεκδικούν από τους δυτικούς ολοένα και μεγαλύτερα κομμάτια της.

Σε μια κοινωνία, όπως αυτή του ελληνικού μεσαίωνα και της ελληνικής και τουρκικής αυτοκρατορίας, όπου το εν λόγω μιμίδιο ήταν κυρίαρχο, η τάση ήταν εμφανώς όχι στην αύξηση της πίτας, αλλά στην προνομιακή πρόσβαση σε αυτήν. Έτσι οι πελατειακές σχέσεις και η διαφθορά ήταν κυρίαρχα χαρακτηριστικά τόσο της Βυζαντινής όσο και της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, αλλά εύλογα και αναμενόμενα παραμένουν χαρακτηριστικό και της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας, στο βαθμό που δεν έχει αναληφθεί καμιά συστηματική προσπάθεια για να εξαλειφθούν οι πολιτιστικοί λόγοι που υποθάλπουν τις πελατειακές σχέσεις, τουτέστιν το εν λόγω μιμίδιο.

Είναι χαρακτηριστικό ότι ανάλογα φαινόμενα παρατηρούνται όχι μόνο στην δική μας κοινωνία, αλλά και σε κάθε μη κοσμική κοινωνία, σε κάθε κοινωνία όπου η παραδοσιακή θρησκεία αποτελεί συστατικό στοιχείο της κουλτούρας της, όπως είναι οι πρώην κουμουνιστικές, ορθόδοξες χώρες και οι μουσουλμανικές χώρες. Γιατί σε όλες αυτές τις κοινωνίες το μιμίδιο αυτό είναι παρόν. Για μεγάλα τμήματα του πληθυσμού των χωρών αυτών η αύξηση της ευημερίας δεν περνά από την αύξηση της πίτας, αλλά από την προνομιακή πρόσβαση σε αυτήν.

Είναι επίσης αξιοσημείωτο το γεγονός ότι σήμερα, οι χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης με τα μεγαλύτερα προβλήματα είναι οι χώρες στις οποίες η χριστιανική Εκκλησία παίζει ακόμα σημαίνοντα ρόλο. Ελλάδα, Ιρλανδία, Πορτογαλία, Ισπανία και Ιταλικός νότος είναι χώρες στις οποίες οι θρησκευτικές τους ρίζες παραμένουν λίγο ή πολύ ζωντανές. Δύσκολο να είναι τυχαίο. Θα άξιζε κανείς να μελετήσει την ύπαρξη και την δράση του μιμιδίου αυτού στις εν λόγω κοινωνίες.

Για την Ελλάδα όμως τα πράγματα είναι αρκετά καθαρά, και γίνονται ακόμα πιο καθαρά όταν δει κανείς και την ιστορία της. Μια κοινωνία στα όρια της οποίας υπάρχουν άπειρα εκκλησάκια και θαυματουργές εικόνες με ατέλειωτα αναθήματα πάνω σε αυτές, το μιμίδιο αυτό είναι κυρίαρχο και είναι λογικό να επηρεάζει και την συλλογική συμπεριφορά με ένα ανάλογο τρόπο. Δηλαδή η ελληνική κοινωνία να επιδιώκει να πετυχαίνει τους στόχους της όχι με τα δικά της μέσα αλλά αξιοποιώντας τις δυνατότητες, δυνάμεις και ισχύ άλλων κοινωνιών. Κεντρικός άξονας της εξωτερικής της πολιτικής είναι η εύρεση πατρώνων, με την δύναμη των οποίων να επιδιώκει να αντιμετωπίσει τους εχθρούς της. Καταβάλλοντας πάντα το ανάλογο τίμημα σε διάφορους ενδιαμέσους.

Πράγματι η ελληνική ιστορία είναι πλήρης τέτοιων στάσεων και περιστατικών. Από την χρήση μισθοφόρων στρατιωτών και ναυτών από τους βυζαντινούς αυτοκράτορες, το κίνημα των ενωτικών κατά τα τελευταία χρόνια του μεσαιωνικού κράτους, την προσδοκία του ξανθού γένους, έως τα πολιτικά κόμματα κατά τους χρόνους της επανάστασης του 21, (η οποία ήταν για λίγο μια φωτεινή εξαίρεση του κανόνα) όπου το κάθε κόμμα διαμεσολαβεί και προπαγανδίζει διαφορετικής εθνικότητας πάτρωνα, τα χρόνια της μικρασιατικής καταστροφής και του εμφυλίου, την προσδοκία ότι ο ΟΗΕ και το διεθνές δίκαιο θα επιλύσει το Κυπριακό, η Ευρωπαϊκή Ένωση που θα τιθασεύσει τις ορέξεις της Τουρκίας και βέβαια το μέγα φαγοπότι των ευρωπαϊκών κονδυλίων. Η κατάληξη είναι εκκωφαντική: Μνημόνιο και μηχανισμός στήριξης για να σωθούμε από το χρέος!

Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις το μοτίβο είναι ίδιο. Πάντα κάποιος άλλος, μεγάλος, θα βγάλει το φίδι από την τρύπα, για λογαριασμό μας. Η ελληνική κοινωνία και η ελληνική πολιτική προσδοκά την εξέλιξη και την ανάπτυξή της και την επίλυση των προβλημάτων της όχι από την αύξηση της απόδοσής της, αλλά από την πρόσβαση στους πόρους άλλων λαών και άλλων κοινωνιών με την χρήση διαφόρων διαμεσολαβητών και δίδοντας έμμεσα ή άμεσα ανταλλάγματα.

Κάποιες φορές το μιμίδιο “φακελάκι” λειτούργησε ευεργετικά για την Ελλάδα. Πραγματικά η ελληνική κοινωνία εξαργύρωσε ακριβά το brand name της και πήρε ανταλλάγματα σε πολύ κρίσιμες ιστορικές στιγμές. Κάποιες άλλες φορές πλήρωσε ακριβά το ότι οι ανταγωνιστές της έδωσαν …παχύτερο “φακελάκι”, όμως όλα δείχνουν ότι αυτή η ιστορία έφθασε στο τέλος της. Στην πραγματικότητα υποκύπτουμε και εμείς, ίσως πρώτοι εμείς, στην αδυσώπητη πίεση που ασκούν τα 2,5 δις ανθρώπων που κατοικούν την Ινδία και την Κίνα. Και πλέον γίνεται επιτακτικός εθνικός μας στόχος η κατάργηση του λαδώματος.

Πως όμως είναι δυνατόν να συμβεί πράγματι κάτι τέτοιο, όσο μένει ανενόχλητο το μιμίδιο “φακελάκι”; Αυτό είναι ένα κρίσιμο ερώτημα που έχει μια προφανή απάντηση. Αν δεν εξοβελισθεί από την κοινωνία μας το εν λόγω μιμίδιο, δεν πρόκειται ποτέ να λειτουργήσει η κοινωνία μας με ένα υγιή ανταγωνιστικό τρόπο. Το πρόβλημα καθίσταται δυσκολότερο από το γεγονός ότι το μιμίδιο “φακελάκι” δεν είναι το μοναδικό που εμποδίζει την στροφή της κοινωνίας μας στον αγώνα για μια τίμια αύξηση της πίτας, αλλά υπάρχει τουλάχιστον και το μιμίδιο της κατοχής της μοναδικής αλήθειας, όπως ανέπτυξα στο προηγηθέν κείμενό μου για τα μιμίδια των Ελλήνων.

Στην πραγματικότητα αυτό που χρειάζεται επειγόντως ο τόπος μας είναι μια πολιτιστική επανάσταση. Οι πολιτιστικές όμως επαναστάσεις συνήθως εμπνέονται από διάφορους …ισμούς. Πως είναι δυνατόν να υπάρξει πολιτιστική επανάσταση σε μια εποχή που έχουν πεθάνει όλοι οι …ισμοί και η ιδέα της ανάπτυξης ενός άλλου φαντάζει ελάχιστα ελκυστική και ακόμα λιγότερο πιθανή;

Αυτήν την στιγμή, αυτό που έρχεται βρίσκεται πίσω από την στροφή και δεν φαίνεται. Όμως βαδίζουμε ταχύτατα προς αυτήν και θα το δούμε. Λίγο υπομονή και θα μας λυθεί η απορία…

Υπαρξιακή πολιτική

Πολλές φορές έχω ισχυρισθεί ότι στην Ελλάδα η πολιτική είναι μπάσταρδο παιδί της εκκλησίας και ότι ο πολιτικός λόγος είναι κατά βάση θεολογικός. Και ότι το πρόβλημα της Ελλάδας είναι κατ’ εξοχήν “θεολογικό”. Ακούγοντας τους πολιτικούς μας τις τελευταίες βδομάδες αισθάνομαι, δυστυχώς, πλήρως δικαιωμένος, αλλά και συνακόλουθα τρομοκρατημένος. Πλέουμε ολοταχώς προς αχαρτογράφητες περιοχές γεμάτες υφάλους και σκοπέλους. Δεν νομίζω ότι κανείς γνωρίζει τι θα συμβεί, πάντως δεν θα είναι ευχάριστο, ούτε για τους εναπομείναντες έχοντες ακόμα εργασία…


Το περιγράψει κανείς αναλυτικά αυτό που έχω κατά νου είναι εξαιρετικά επίπονο, όμως πάντα υπάρχει η δυνατότητα της χρήσης αναλογιών και σχημάτων και εικόνων με την βοήθεια των οποίων εκφράζει με απλό τρόπο την πολυπλοκότητα των φαινομένων, πάντα βέβαια με μια θυσία στην ακρίβεια και την πληρότητα της περιγραφής. Μια τέτοια περιγραφή έκανα στην προηγούμενη ανάρτηση, μιλώντας για την ευτυχία. Αυτή η περιγραφή ισχύει και για κάθε είδους επιτυχία. Μια επιτυχία είναι ένα φαινόμενο συντονισμού. Ο συντονισμός είναι εύκολος για ένα σύστημα με πολλούς βαθμούς ελευθερίας. Στην πράξη όμως υπάρχουν πολλές αποσβέσεις, δηλαδή εμπόδια, που καθιστούν την επιτυχία εξαιρετικά δυσεπίτευκτη.

Ναι, αλλά στο ανθρώπινο είδος πάντα υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι έχουν το χάρισμα να καθιστούν αυτήν την επιτυχία να φαίνεται ως κάτι το απλό και το εύκολο, έχουν το χάρισμα και την δυνατότητα να ξεπερνούν, με κόπους και βάσανα που δεν φαίνονται στα μάτια των πολλών, τις αποσβέσεις και να κατορθώνουν πολλές φορές το ακατόρθωτο. Αυτό το ιδίωμα του ανθρωπίνου είδους το εκμεταλλεύονται συστηματικά και κατά κόρον όλες οι παραδοσιακές και μη θρησκείες, και στον τόπο μας βέβαια η ορθόδοξη εκκλησία. Δεν έχει κανείς παρά να περιδιαβεί τους ιστότοπους θρησκευτικού περιεχομένου για να καταλάβει πως αξιοποιούν οι θρησκευόμενοι …τους αγίους τους. Η συλλογιστική είναι γενικευμένη και απλή. Αφού ο τάδε το έκανε μπορεί να το κάνει και ο καθένας και αφού ο τάδε ανήκει στην δική μας ομάδα, η συμμετοχή σε αυτήν σου ανοίγει, σχεδόν από μόνη της, τον δρόμο της επιτυχίας και για σένα. Περιττό να πω ότι αυτήν την γραμμή ακολουθούν όλες, οι πάσης φύσεως, ιδεολογίες.

Η κοινωνία μας είναι πλήρως εθισμένη σε αυτήν την συλλογιστική. Η ιδέα του ήρωα και του άγιου είναι βαθιά ριζωμένη μέσα μας, όπως φαίνεται μεταξύ των άλλων και στον …αθλητισμό, όπου για, παράδοξα, πολλούς λειτουργεί τυπικά θρησκευτικά. Εν τέλει η όλη ιστορία καταλήγει στην προσδοκία μιας επιτυχίας, σε προσωπικό ή συλλογικό επίπεδο, που θα προέλθει από έναν απρόσκοπτο συντονισμό, με την βαθειά πεποίθηση ότι δεν υπάρχει τίποτα που να τον εμποδίζει και επομένως μπορεί να προκύψει χωρίς κόπο, τον τραχύ κόπο που απαιτείται προκειμένου να εξαλείψει κανείς τις αποσβέσεις.

Από πέρσι λέω με διάφορους τρόπους ότι η προσπάθεια της χώρας είναι καταδικασμένη να αποτύχει για πολιτιστικούς, “θεολογικούς” λόγους. Ο πολιτικός λόγος έχει τυπικά θεολογικά χαρακτηριστικά. Προτείνει λύσεις οι οποίες έχουν, κατά το δυνατόν υλοποιηθεί σε άλλες χώρες, χωρίς να ασχοληθεί με την προσπάθεια που έκαναν οι χώρες αυτές για να εξαλείψουν τις αποσβέσεις που εμποδίζουν την επιτυχία. Οι πολιτικοί συζητούν, νομοθετούν, υπόσχονται και αποφασίζουν, ωσάν την υλοποίηση όλων αυτών να είναι υποχρεωμένοι να κατορθώσουν κάποιοι άλλοι, ένας άλλος λαός που αποτελείται από …αγίους και ήρωες…

Οι άγιοι και οι ήρωες είναι υπεράνω των νόμων γι’ αυτό και οι νόμοι είναι πάντα αντικείμενο διαπραγμάτευσης. Ποιος άραγε δεν είναι …άγιος-θύμα ή δεν αγωνίζεται για το …γενικό καλό;

Η αποτυχία είναι πλέον εμφανής, την καταγράφουν όλοι οι δημοσιογράφοι που θεωρούνται έγκυροι. Προφανώς δεν θέλουν να κατηγορηθούν ότι δεν μας τα είπαν εγκαίρως! Και τι μας λένε; Αν αποκωδικοποιήσετε τα λεγόμενά τους θα δείτε ότι απλώς απευθύνουν μια προσευχή στον Ύψιστο Θεό της Ελλάδας να παρέμβει και να μας σώσει. Το κακό ότι το έχουν καταλάβει και οι ξένοι δανειστές μας και αυτοί ξέρουν ότι κανένας Θεός δεν θα μας σώσει.

Και τι κάνουν οι πολιτικοί μας; Το μόνο που ξέρουν να κάνουν εδώ και πολλούς αιώνες. Να περιδιαβαίνουν παρακαλώντας ανά την Ευρώπη… Δεν νομίζω να πετύχουν τίποτα γιατί ο εχθρός είναι εντός των πυλών, είναι μέσα στο μυαλό και τις καρδιές μας και γι’ αυτό μισούμε όποιον μας το λέει και αγαπάμε όποιον μας χαϊδεύει τα αυτιά.

Σε επόμενη ανάρτηση θα εξηγήσω τα παραπάνω πιο αναλυτικά, για όσους έχουν την όρεξη και το κουράγια να διαβάζουν μακροσκελή κείμενα.

Περί ευτυχίας...

Τι σημαίνει άραγε είμαι ευτυχής ή επί το λαϊκότερο ευτυχισμένος; Δεν το κρύβω ότι τώρα που είμαι απλός ...άνθρωπος σκέπτομαι αυτό το ερώτημα, γιατί καταλαβαίνω ότι στο βάθος όλοι αυτό θέλουμε, αν και λίγοι το πετυχαίνουμε. Τι μπορεί όμως να σημαίνει ευτυχία; Καταλήγω στο συμπέρασμα ότι υπάρχουν δύο διαφορετικές καταστάσεις ευτυχίας που ενίοτε είναι και αντικρουόμενες μεταξύ τους, η βραχυχρόνια και η μακροχρόνια.

Ελάχιστοι άνθρωποι κάνουν αυτήν την διάκριση, γιατί και οι δύο ευτυχές μοιράζονται τα ίδια χαρακτηριστικά, τουλάχιστον όσον αφορά τα αισθήματα που βιώνουν οι άνθρωποι, δεν θα πολυπραγμονήσω για τα ποια είναι αυτά τα αισθήματα και τα βιώματα. Ικανοποίηση, χαρά, πληρότητα και ότι άλλο θέλετε. Έχουν όμως και δύο σημαντικές διαφορές που τις προσδιορίζουν οι ονομασίες τους. Η βραχυχρόνια είναι …βραχυχρόνια και η μακροχρόνια είναι …μακροχρόνια.

Η βραχυχρόνια συνήθως οφείλεται σε ένα έντονο εξωτερικό αίτιο και συνήθως συνοδεύεται με ένταση και …φασαρία. Η μακροχρόνια μπορεί να οφείλεται σε ένα ή περισσότερα εξωτερικά αίτια, αλλά εμφανίζεται αθόρυβα και εγκαθίσταται σταδιακά, με λεπτότητα και …διακριτικότητα, σχεδόν ανεπαίσθητα. Μου θυμίζει την εμφάνιση του Θεού στον Μωϋσή στο Σινά, όπου ο Θεός δεν ήταν ούτε βροντή ούτε φωτιά, αλλά ένα ελαφρό …αεράκι!

Τι συμβαίνει λοιπόν; Νομίζω ότι ένα φυσικό φαινόμενο μπορεί να οπτικοποιήσει αυτό που αντιλαμβάνομαι ότι συμβαίνει. Πρόκειται για το φαινόμενο του συντονισμού ενός φυσικού ταλαντωτή, μιας συσκευής δηλαδή που έχει την δυνατότητα να ταλαντεύεται. Ένα ιδεατό τέτοιο σύστημα έχει την δυνατότητα να ταλαντεύεται απεριόριστα γιατί τίποτε δεν εμποδίζει, λέμε αποσβένει, την ταλάντωση. Όλα τα πραγματικά συστήματα όμως έχουν πλήθος αποσβέσεων και έτσι μια ταλάντωση σταματά, αποσβένεται, γρήγορα.

Λοιπόν οι άνθρωποι είμαστε όλοι τέτοια “ταλαντευόμενα” πραγματικά συστήματα και η ευτυχία είναι μια κατάσταση μεγίστης ταλάντωσης. Γιατί μια μέγιστη ταλάντωση μας προκαλεί αισθήματα ευτυχίας; Γιατί μειώνει στο ελάχιστο την επίδραση των αποσβέσεων που πάντα μας προκαλούν αρνητικά αισθήματα. Οι άνθρωποι λοιπόν ξεκινούμε την ζωή μας με πλήθος τέτοιων αποσβέσεων, για τις οποίες συνήθως δεν έχουμε καν ιδέα ότι υπάρχουν. Ένας τρόπος υπάρχει για να αισθανθούμε ευτυχία, να βρισκόμαστε κάτω από την επίδραση εντόνων εξωτερικών ερεθισμάτων. Όμως τίποτα σε αυτόν τον κόσμο δεν διαρκεί επ’ άπειρο και σύντομα οι αποσβέσεις επικρατούν των ερεθισμάτων και η ευτυχία …χάνεται σαν όνειρο.

Οι νέοι πάντα είναι σε μια τέτοια κατάσταση και γι’ αυτό αναζητούν ολοένα πιο έντονα ερεθίσματα. Μάταιος κόπος και γρήγορα έρχεται η κόπωση και ενδεχομένως η απογοήτευση, αν ξεφύγει κανείς από τους κινδύνους που ελλοχεύουν στην αναζήτηση των εντόνων ερεθισμάτων. Οι μεγαλύτεροι συνήθως μετά από διαψεύσεις και απογοητεύσεις καταλήγουν …στον χυλό. Κρίση της μέσης ηλικίας… Μερικοί βέβαια πάντα είναι τυχεροί, η ζωή δεν είναι καθόλου δίκαιη και μερικούς τους ευνοεί σκανδαλωδώς και έτσι αυτοί οι λίγοι χωρίς πολλά πολλά βρίσκονται σε μια διαρκή εναλλαγή ερεθισμάτων που τους καθιστούν, προσέξτε σχεδόν, ευτυχείς.

Υπάρχει όμως και ο άλλος δρόμος, τον οποίο έμαθα πληρώνοντας δυσανάλογο τίμημα, της καλλιέργειας του εαυτού, έτσι ώστε να μειωθούν, κατά το δυνατόν οι αποσβέσεις. Τότε απολαμβάνει κανείς την ευτυχία με πλήθος αφορμών, πράγματα που για τους άλλους είναι ρουτίνα, για αυτόν είναι πηγή ευτυχίας, ευτυχία όμορφη, απαλή σαν το πρωινό το αεράκι σε μια παραλία που χαϊδεύει το σώμα και την ψυχή…

Το πιο σημαντικό όμως είναι άλλο: Όταν επιχειρεί κανείς κάτι μεγαλύτερο, δυσκολότερο, εκεί που οι άλλοι αποτυγχάνουν μαζικά, έχει κανείς όλη την τεχνογνωσία να αντιληφθεί τις κρυφές αποσβέσεις που εμποδίζουν την ταλάντωση και τον συντονισμό, και την ικανότητα να τις αποβάλει. Η ευτυχία είναι πάλι όμορφη, γλυκιά και ήρεμη, σαν το αεράκι στο Σινά.

Δεν ξέρω, αλλά έχω την αίσθηση ότι το αεροπλάνο Ελλάς που βρίσκεται σε πτώση περιδίνησης, έχει πιάσει οπτική επαφή με το έδαφος στο οποίο θα συντριβεί. Έχουμε λοιπόν όλοι φοβερή ανάγκη από αυτήν την όμορφη ευτυχία.

Είθε!

Ευχετήριες κάρτες...

“Έλεος με τη γκρίνια!” γράφει ένας τακτικός σχολιαστής σε αυτό το μπλογκ. Προσωπικά είμαι κάθετος εναντίον της γκρίνιας, αλλά είμαι υπέρ της κριτικής θεώρησης των πραγμάτων. Θεωρώ ότι είναι μείζον σφάλμα το να ωραιοποιείς την πραγματικότητα, όσο λάθος και να την μαυρίζεις άνευ λόγου. Θεωρώ ακόμα ότι η μείζων διαφορά ανάμεσα σε έναν πετυχημένο από ένα αποτυχημένο είναι η ικανότητα της αυτοκριτικής. Σε αυτό διαφέρει η επιτυχία από την αποτυχία, είτε μιλούμε για πρόσωπα είτε μιλούμε για κοινωνίες. Θεωρώ ότι το μείζον πλεονέκτημα του δυτικού πολιτισμού απέναντι σε οποιοδήποτε άλλο πολιτισμό είναι η εγγενής του δυνατότητα να κάνει την πλέον σκληρή αυτοκριτική. Κανένας άλλος πολιτισμός δεν μπορεί να αντέξει την αυτοκριτική που γίνεται από τους δυτικούς, στον δικό τους πολιτισμό και στις δικές τους κοινωνίες.

Σε εμάς άραγε τι γίνεται; Όποιας εποχής ελληνικά κείμενα, έχω υπόψη μου την μετά Χριστό εποχή, και να διαβάσει κανείς, θα δει μια αυστηρή επίκριση της παρούσας κατάστασης από όλους τους συγγραφείς, είτε εκκλησιαστικούς-θεολόγους, είτε λαϊκούς-κοσμικούς. Και αν έρθουμε στο παρόν για δεκαετίες ακούω τις ίδιες επικρίσεις, Χα! έχω αναμνήσεις από την προ του 1967 εποχή, για το γίγνεσθαι της ελληνικής κοινωνίας. Στις μέρες μας δε ότι και να ακούσεις ή διαβάσει ψυχοπλακώνεσαι…

Ναι η Ελλάδα του 1980 ήταν κατά πολύ κατώτερη από την Ελλάδα του σήμερα, αλλά όταν κανείς αναζητά τα επιμέρους σημεία, λάβει υπόψη τους πόρους που δαπανήθηκαν, το χρέος που δημιουργήθηκε (το χρέος της Ιρλανδίας δεν έχει καμιά σχέση με το δικό μας) και κυρίως την πρόοδο των άλλων λαών, καταλαβαίνει κανείς ότι οι επικρίσεις έχουν βάση, δεν έχουν όμως αποτέλεσμα. Για δεκαετίες οι πολιτικοί υπόσχονται τα ίδια πράγματα με κοινό παρονομαστή την απουσία ικανοποιητικών αποτελεσμάτων. Για δεκαετίες μένουν στο προσκήνιο τα ίδια προβλήματα…. Στην Ελλάδα οι επικρίσεις, δεν είναι αυτοκριτική, αλλά γκρίνια…

Πως διαχωρίζεται άραγε η γκρίνια από την αυτοκριτική; Βασικά από το αποτέλεσμα, αλλά επειδή πολλές φορές στα κοινωνικά φαινόμενα το αποτέλεσμα αργεί, υπάρχουν και άλλα κριτήρια. Η γκρίνια έχει ένα εκκωφαντικό χαρακτηριστικό, την ξύλινη γλώσσα. Δεν είμαι φιλόλογος, αλλά για μένα ξύλινη γλώσσα είναι η γλώσσα που δεν έχει συγκεκριμένο περιεχόμενο, είναι η γλώσσα που χρησιμοποιεί αφηρημένες έννοιες για να περιγράψει συγκεκριμένα προβλήματα, ή είναι γλώσσα κρυφά πλην σαφώς ταυτολογική. Αφηρημένες ξύλινες εκφράσεις: φταίει η δεξιά, η αριστερά, το κεφάλαιο ή οι αμερικάνοι… Ταυτολογική γλώσσα: φταίει ο Καραμανλής ή …ο Σημίτης. Για τις αφηρημένες εκφράσεις το θέμα είναι φανερό, πρέπει να πω για την κρυφή ταυτολογική γλώσσα.

Πιστεύει άραγε κανείς ότι ένα ωραίο πρωινό ξύπνησε ο Καραμανλής ή ο Σημίτης ( ας πάρει ο καθένας όποιον …του αρέσει) και είπε για να δούμε, πως μπορώ να καταστρέψω την ελληνική οικονομία; Μόνο αν μπορεί κανείς να αποδείξει κάτι τέτοιο τότε πράγματι θα φταίει ο Καραμανλής ή ο Σημίτης. Επειδή όμως κάτι τέτοιο είναι (για εμάς τους περισσότερους) οφθαλμοφανώς λάθος, το να θεωρούμε ότι βρήκαμε την αιτία του κακού και είναι ο Καραμανλής ή ο Σημίτης, απλά ταυτολογούμε γκρινιάζοντας. Το κακό έγινε επί εποχής Καραμανλή ή Σημίτη (και ντροπή τους, αν είναι έτσι) αλλά οι αιτίες είναι άλλες και αυτές πρέπει να αναδείξει η δημιουργική αυτοκριτική.

Το τραγικό είναι ότι η ελληνική κοινωνία είναι τόσο εθισμένη στην ξύλινη γλώσσα που κάθε κριτική την ακούει με …ξύλινα αυτιά. Χαρακτηριστικός είναι ο τρόπος που οι περισσότεροι εκκλησιαστικοί άνθρωποι διάβασαν το Σοκ κα Δέος. Όμως αυτό δεν αφορά τους πολλούς. Το ίδιο συμβαίνει και με τις απόψεις που διατύπωσα στα μιμίδια των ελλήνων, αλλά και στην προηγούμενη ανάρτηση.

Εγώ μιλώ για συγκεκριμένες συμπεριφορές και στάσεις που ακυρώνουν τις δημιουργικές δυνατότητες της ελληνικής κοινωνίας και καταγράφω τις ρίζες αυτών των συμπεριφορών-μιμιδίων, αλλά τα εκπαιδευμένα μόνο στον ξύλινο λόγο αυτιά των αναγνωστών καταλαβαίνουν ότι φταίει …το Βυζάντιο, ή η Εκκλησία. Αμέσως τα συγκεκριμένα αποδίδονται σε αφηρημένες έννοιες, άντε να βρεις το Βυζάντιο ή …την Εκκλησία. (σήμερα υπάρχουν περισσότερες εκδοχές περί Εκκλησίας στην ορθόδοξη Ελλάδα από ότι στο προτεσταντικό κόσμο…) Κάποιος άλλος μου ζητάει να αποφανθώ για …τον Σκάι… Αν είχα τις απαραίτητες γνώσεις, μόνο για συγκεκριμένες απόψεις θα μπορούσα να έχω …άποψη.

Ναι πιστεύω ότι η κρίση έχει πρώτιστα πολιτιστικές ρίζες και έχω αναλύσει κάποιες από αυτές και αυτές οι ρίζες πρωτοβλάστησαν σε θεολογικό και εκκλησιαστικό έδαφος, αλλά δεν λέω ότι φταίει η θεολογία ή η …Εκκλησία. Φταίμε όλοι εμείς που αρεσκόμεθα στην μοναδική μας αλήθεια, στην απέχθεια στην οιασδήποτε φύσης αξιολόγησης, την απέχθεια στην κριτική και το ορθό λόγο ή στην απολυτοποίηση του ορθολογισμού ή του …ανορθολογισμού! Φταίμε όλοι εμείς που δεν μπορούμε να βρούμε την λεπτή ισορροπία ανάμεσα στο γενικό και το ειδικό, το προσωπικό και το συλλογικό…

Η γκρίνια είναι το άλλοθι της μη αλλαγής. Δεν έχετε παρά να ακούσετε τον ξυλινο-γενικόλογο λόγο των περισσότερων πολιτικών μας. Ου μην δε, διαβάστε τα νομοσχέδια που ψηφίζει η βουλή… Ακούω τώρα ότι το νομοσχέδιο για την Υγεία χρειάζεται περισσότερα από 60 διευκρινιστικές υπουργικές αποφάσεις… Κατά τα άλλα η βουλή ψηφίζει νόμους. Εγώ λέω ότι γράφει ευχετήριες κάρτες

Τα παιδία παίζει...

Μου ήρθε η διάθεση να διευρύνω τους ορίζοντές μου και διάβασα …ιστορία, την παλιά μου αγάπη. Είπα δηλαδή να φρεσκάρω τις γνώσεις πάνω στην ελληνική επανάσταση του 21, με αφορμή την έκδοση της σχετικής σειράς του Σκάϊ. Για τα άλλα ήμουν αρκετά προετοιμασμένος, αλλά όταν έφθασα στον τέταρτο τόμο, τον τελείωσα σοκαρισμένος. Περιγράφει τα γεγονότα μετά την ναυμαχία του Ναβαρίνου μέχρι την έλευση του Όθωνα. Πραγματικά έπαθα. Έπαθα γιατί η περιγραφή είναι αναλυτική με παράθεση πηγών και επομένως την θεωρώ, χωρίς να είμαι ειδικός, αρκετά πειστική.

Τι ήταν όμως αυτό που με σοκάρισε. Όχι οι εμφύλιοι και ο απερίγραπτος ξεφτιλισμός του ένδοξου 21, ήμουν ήδη υποψιασμένος. Με τρομοκρατεί το γεγονός ότι ο τόμος αυτός περιγράφει μια κοινωνία με τα ίδια ακριβώς (αρνητικά) χαρακτηριστικά με την τωρινή ελληνική κοινωνία. Οι τωτινοί μας πρόγονοι εμφανίζουν την ίδια συμπεριφορά με την συμπεριφορά που έχουμε εμείς, όταν …οδηγούμε, όταν εργαζόμαστε, όταν αντιμετωπίζουμε ο ένας τον άλλο, όταν τελικά διαχειριζόμαστε την χώρα μας.

Ας πω μερικά: Το πρώτο και το κυριότερο, την πλήρη και αδιαμφισβήτητη υποταγή του ευρύτερου αγαθού στο στενό τοπικό ή ατομικό συμφέρον. Ένα συμφέρον του το προσδιορίζει η απάλειψη από το οπτικό πεδίο όλων των στοιχείων που σχετικοποιούν αυτό το συμφέρον. Η ταύτιση της αλήθειας-όλου με αυτό το μικρό που σχετίζεται με το στενό και μικρό κομμάτι που αναλογεί στο άτομο… Ο τρόπος που παρκάρουν σήμερα τα αυτοκίνητα οι συμπολίτες μου είναι πανομοιότυπος με τον τρόπο που “παρκάραν” τα νιτερέσα τους οι τωτινοί πρόγονοί μας.

Οι δε πολιτικοί, το ίδιο λαοκόλακες, υπηρέτες των τοπικών ατομικών συμφερόντων, σαν τους τωρινούς. Τον Καποδίστρια που θέλησε να είναι πραγματικός άρχων, τον σκοτώσαμε, όπως και εξορίσαμε ή χλευάζουμε, και εννοώ τον Μητσοτάκη, όλους τους πολιτικούς που δεν χαϊδεψαν τα αυτιά μας. Και βέβαια πάντα ο Θεός και το δίκαιο είναι δικός μας, δεν μπορεί κάποια στιγμή θα αποκατασταθεί η δικαιοσύνη στον κόσμο και τότε θα ικανοποιηθούν όλα τα συμφέροντα και επιδιώξεις μας. Πάλι με χρόνια και καιρούς, πάλι δικά μας θάναι…

Όπως τώρα, έτσι και τότε η ελπίδα και η αποστροφή μας ήταν και είναι προς τον ξένο παράγοντα. Τότε παρακαλούσαμε να μας στείλουν βασιλιά για να καθαρίσει την βρωμιά μας και τώρα παρακαλέσαμε τους ξένους για να μας στείλουν την τρόϊκα. Ναι τους παρακαλέσαμε, κι ας το κρύβουμε επιμελώς, και βέβαια, όπως και τότε έτσι και τώρα ήρθαν με το πολλαπλώς αζημίωτο. Και βέβαια η τρόϊκα μοιάζει με την αντιβασιλεία, περιμένετε λοιπόν και τώρα να μας έρθει και ο …βασιλιάς… Νομίζω ότι τον ετοιμάζουν αυτές τις μέρες…

Οι δε ξένοι …πάντα ίδιοι, γιατί όχι αφού εμείς είμαστε που τους ανοίγουμε την πόρτα;

Πως γίνεται μια κοινωνία να είναι πάντα …παιδία που παίζει με αυτά που κανείς δεν παίζει; Πιστεύει κανείς ότι …είναι τυχαίο; Δεν νομίζω! Φταίνε τα γονίδια, οι ανόητοι και οι άσχετοι θα πουν. Εγώ λἐω ότι φταίνε τα μιμίδια, το μιμίδιο της κατοχής της αλήθειας και το μιμίδιο …φακελάκι, που αναλύω σε άρθρο που θα δημοσιευθεί στο ΗΝΙΟΧΕΙΝ. Και πολλά άλλα που θα πρέπει να τα ανακαλύψουν άλλοι ειδικοί.

Αλλά εμείς …τον χαβά μας. Το μόνο που θα μας απασχολήσει είναι αν το ντοκιμαντέρ του Σκάϊ είναι ή όχι σύμφωνο με τις ιδεοληψίες μας…

Ἀνδρες με φούστες...

Αυτές οι μέρες μου έφυγε η απορία. Τι στο καλό έχει συμβεί και διαχρονικά βρισκόμαστε σε μια κατάσταση παρόμοια με την τωρινή; Την απορία μου την έλυσαν τα γεγονότα των τελευταίων ημερών, η γελοιότητα των εξεταστικών αλλά πάνω από όλα η ιστορία των μεταναστών και της νομικής. Πραγματικά ακούγοντας τους διάφορους “υπεύθυνους” να ρίχνουν με τόσο γελοίο τρόπο το μπαλάκι από τον ένα στον άλλο, είπα μέσα μου, αυτοί δεν είναι άνδρες αλλά γυναίκες, στην πραγματικότητα πρέπει να τους φορέσουμε όλους μια φούστα και να στους στήσουμε στο Σύνταγμα ψηλά να τους κοιτάμε…

Μετά κατάλαβα ότι αυτή η σκέψη δεν είναι και τόσο …αστεία, εμπεριέχει μεγάλη αλήθεια. Πράγματι διαχρονικά η άρχουσα τάξη στον τόπο μας ήταν μια προσκυνημένη τάξη, μια τάξη που για να γίνει άρχουσα προσκύνησε, που λένε, κατουρημένες ποδιές. Από τα χρόνια του Βυζαντίου και, …καπάκι, η τουρκοκρατία, ποτέ δεν είχαμε πραγματικούς άρχοντες, άρχοντες που αναδείχθηκαν με την αξία τους, αλλά άρχοντες που αναδεικνύονται με τα …κονέ τους. (Φυσικά και υπήρξαν και υπάρχουν εξαιρέσεις, όμως ο λαός δεν αγαπά αυτές τις εξαιρέσεις, γιατί συνήθως προτιμά αυτούς που του χαϊδεύουν τα αυτιά).

Έχω γράψει και παλιότερα για την μητριαρχική δομή της ελληνικής οικογένειας, δομή που αποτυπώνεται στην κυριαρχική θέση της Παναγίας στην λαϊκή θρησκευτικότητα, και στον συνεπαγόμενο “ευνουχισμό” των αρσενικών και την επακόλουθη έλλειψη ηγεσίας που υπάρχει στον τόπο μας. Σήμερα, οι προσκυνημένοι άρχοντές μας, είναι άνδρες μόνο στα λόγια. Λένε και νομοθετούν αβέρτα παριστάνοντας τους άνδρες, αλλά όταν φθάνει η ώρα της πράξης, βγάζουν τα παντελόνια, φορούν τις φούστες και κρύβονται ανάμεσα στις κούκλες…

Πολλές φορές σκέπτομαι και ότι πρέπει να γίνει μια πολιτιστική επανάσταση, πρέπει να πνεύσει νέος άνεμος…

Βρέθηκα σε μια εκδήλωση της Ακαδημίας Αθηνών, …κατά λάθος. Και ξαφνικά πνίγηκα σε μια θάλασσα φορμόλης που συντηρούσε διακοσμημένα πτώματα… Η διανόηση του τόπου! Έφριξα, θυμήθηκα μια άλλη φορά πριν 20 χρόνια όταν παρευρέθηκε σε μια συνεδρία της Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος και κάποια στιγμή οι δεσποτάδες βγήκαν από την αίθουσα για ένα διάλειμμα. Τους είδα και έμεινα: αυτά τα χούφταλα διοικούν την Εκκλησία; (Τότε βέβαια ήμουν …ευλαβής).

Προσκυνημένοι άρχοντες, χούφταλα διανοητές, μας πνίγουν, μας στραγγαλίζουν και εμποδίζουν κάθε δυνατότητα δημιουργικής ανανέωσης. Μοιάζουμε να είμαστε καταδικασμένοι. Μπορεί και να είμαστε, αλλά μπορεί και όχι.

Για αιώνες οι άρχοντές μας φιλούν προσκυνημένες ποδιές και η διανόησή μας ήταν ένα άθροισμα …χουφτάλων, όμως ο τόπος βρήκε τους τρόπους να προχωρήσει. Δεν μπορεί έτσι θα γίνει και τώρα, γιατί δεν είμαστε όλοι προσκυνημένοι και υπάρχουν άφθονοι νέοι με ιδέες και δυνάμεις για μια ανανέωση. Δεν μπορεί κάποια σπίθα θα ανάψει και η φωτιά θα σαρώσει την σαπίλα.

Πιστεύω ότι θα είναι άνθρωποι που δεν είχαν μέχρι τώρα σχέση με την πολιτική.

Είθε!

Ανομία

Δεύτερη μέρα Χριστουγέννων στην Κόρινθο. Παραλία με μια σειρά από καφετέριες, εστιατόρια και άλλα συναφή, εκεί που οι Έλληνες καταθέτουν τα χρήματα που πήραν από …τις επιδοτήσεις. Καθότι Έλληνας και εγώ είπα να κάνω και την δική μου κατάθεση, βέβαια σε light μορφή, κατά το έθος των μνημονιακών ημερών.


Παρατήρηση πρώτη, και βέβαια επαναλαμβανόμενη. Από τα πολλά μαγαζιά της περιοχής ελάχιστα είχαν αρκετούς πελάτες. Τα περισσότερα ήταν άδεια. Ένα ήταν γεμάτο. Είπαμε να πάμε σε αυτό. Εξαιρετική επιλογή. Ήταν μια πιτσαρία που είχε εξαιρετικό ντεκόρ. Ένα ντεκόρ όχι παραδοσιακό αλλά μοντέρνο, το οποίο ήταν πρωτότυπο, όμορφο, διαφορετικό, χωρίς όμως να είναι κιτς. Ευλόγως ήταν γεμάτη, καθώς και οι τιμές πολύ προσιτές, προφανώς προσαρμοσμένες στην εποχή.

Ένα περιβάλλον σύγχρονο, όμορφο θα έλεγα γοητευτικό που με έκανε να ξεχάσω την μιζέρια την ασχήμια και την ανασφάλεια που ζούμε όλοι μας. Όμως κάθε θαύμα κρατά τρεις μέρες, και η εν λόγω αίσθηση μόνο λίγα λεπτά. Γιατί, …ω του θαύματος, μου έρχεται μυρουδιά καπνού! Φυσικά δεν υπήρχε χώρος καπνιζόντων, όμως διαπίστωσα ότι υπήρχαν τασάκια για τσιγάρα… Κοιτώ γύρω μου και βλέπω δίπλα μου, από πίσω κάποιον να καπνίζει του καλού καιρού, το ένα τσιγάρο πίσω από το άλλο.

Άναψαν τα λαμπάκια μου, ήμουν έτοιμος να σηκωθώ να διαμαρτυρηθώ, όταν βλέπω ότι ακριβώς δίπλα στον καπνιστή είναι μια κούνια με ένα μωράκι που …απολάμβανε τον καπνό. Κοιτώ τους γονείς του, δεν ήταν καπνιστές, όμως αδιαφορούσαν πλήρως για το γεγονός ότι το παιδάκι τους ήταν ακριβώς δίπλα στο αναμμένο τσιγάρο… κατάλαβα το λάθος μου και έμεινα στην θέση μου κάνοντας μαύρες σκέψεις…

Και να θέλεις να αγιάσεις δεν μπορείς. Η εικόνα που εξελισσόταν μπροστά μου αντιπροσώπευε με τον γλαφυρότερο τρόπο το πρόβλημα και το αδιέξοδο της πατρίδας μας. Το εξαιρετικό μαγαζί αντιπροσωπεύει την πρόοδο, την ποιότητα, το πλούτο που όλοι θέλουμε και που προς στιγμή φάνηκε ότι, έστω 200 χρόνια μετά την ίδρυση του κράτους μας, πλέον είναι μια χειροπιαστή πραγματικότητα.

Το αναμμένο τσιγάρο συμβολίζει το θεμελιώδες χαρακτηριστικό της κοινωνίας μας. Την ανομία. Δεν με ενδιαφέρει αν κάνει καλό ή κακό στην υγεία. Το σημαντικό είναι ότι έχει απαγορευθεί πανευρωπαϊκά αλλά και στον τόπο μας. Και παρόλο τον σαφή νόμο, ο καπνιστής τον έγραφε στα παλιά του τα παπούτσια και ο υπεύθυνος καταστηματάρχης συναινούσε σε αυτήν …την παρανομία! (Τι λέω τώρα…) Όμως παράνομοι και συνένοχοι υπάρχουν παντού και πάντα.

Το βάρος πέφτει σε όλους τους άλλους, εμάς δηλαδή. Αρχικά τους γονείς του παιδιού και στην συνέχεια όλων των άλλων. Η ανομία δεν βαραίνει τόσο τον καπνιστή αλλά όλους τους άλλους. Το πρόβλημα δεν είναι η ανομία, αλλά η απόλυτη ανοχή της από την ελληνική κοινωνία.

Τραγικό και αδιέξοδο. Η ποιότητα που εξέπεμπε το εν λόγω μαγαζί δεν μπορεί να επιβιώσει σε ένα περιβάλλον ανομίας, σαν αυτό που ανεχόταν ο ιδιοκτήτης και όλοι οι άλλοι, μαζί και εγώ.

Νομίζω ότι πριν περάσει η φετινή χρονιά αυτό θα το αισθανθούμε καυτά στο πετσί μας.

Μου είπε σήμερα μια μαθήτριά μου. Κύριε στην αρχή της (σχολικής) χρονιάς μας είπατε ότι η κρίση θα κρατήσει 2-3 χρόνια και μετά θα έρθει η ανάκαμψη, τι εννοούσατε; Τίποτα πέρα από το ότι, ό,τι και να συμβεί η ζωή συνεχίζεται, κανένα αδιέξοδο δεν την καταβάλει. Και της λέω, εσύ είσαι πολύ νέα, θα προφθάσεις τον νέο κύκλο. Για τον μπαμπά σου και εμένα …δεν ξέρω…